Η «νεκρή» Λευκωσία αποκαλύπτεται

Τι έδειξε η έρευνα των μηχανικών στην πράσινη γραμμή της παλιάς πόλης

Για τους περισσότερους, η Λευκωσία είναι οι μεγάλες, θορυβώδεις λεωφόροι, με τα πολυτελή καταστήματα. Τα ψηλά κτήρια με την αφηρημένη αρχιτεκτονική και τα σποραδικά δέντρα. Για κάποιους λιγότερους, η καρδιά της κυπριακής πρωτεύουσας χτυπάει ακόμα στο κέντρο της, στη μεσαιωνική πόλη που κρύβεται μέσα στα τείχη, με τις κίτρινες πλάκες, τις όμορφες αυλές και τα κεραμίδια. Που ανάμεσά τους ξεχωρίζει, μέσα στο μυστήριό της, η «πράσινη γραμμή».

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Δρόμοι νεκροί, χορταριασμένοι. Σπίτια με περίτεχνη αρχιτεκτονική και καταστήματα, άλλοτε δραστήρια, σήμερα γκρεμίζονται από το πέρασμα του χρόνου. Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά την χάραξή της, η πράσινη γραμμή της Λευκωσίας («πράσινη» από το πράσινο μολύβι που είχε χρησιμοποιήσει στον χάρτη ο υπεύθυνος των Ηνωμένων Εθνών, σημειώνοντας τη γραμμή αντιπαράταξης στις αρχικές ταραχές του 1963), δηλαδή, το ενάμισι χιλιόμετρο της ζώνης κατάπαυσης του πυρός όπως διαμορφώθηκε με τα γεγονότα του ’74, παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό, σε μια προσπάθεια να αναδειχτεί ο αρχιτεκτονικός πλούτος μιας περιοχής, τόσο κοντινής αλλά και τόσο δυσπρόσιτης. Με ξεναγήσεις και εκθέσεις φωτογραφίας, το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως επέλεξε φέτος να αναδείξει την αρχιτεκτονική κληρονομιά κατά μήκος της νεκρής ζώνης στη Λευκωσία, στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Κληρονομιάς, και δίνοντας έμφαση στο δικαίωμα του κάθε ανθρώπου για ελεύθερη πρόσβαση στον πολιτιστικό πλούτο της χώρας του.

Το παλιό κέντρο
Η επιλογή της πράσινης γραμμής της Λευκωσίας ως επίκεντρο των φετινών Ευρωπαϊκών Ημερών Κληρονομιάς για την Κύπρο δεν ήταν τυχαία. Η μοιρασμένη πρωτεύουσα κατοπτρίζει όσο κανένα άλλο σημείο τη διχοτόμηση, αφού τα βίαια γεγονότα χάραξαν στην καρδιά της πόλης μια νεκρή ζώνη, προσβάσιμη μόνο από τα Ηνωμένα Έθνη. Κι όμως, αυτή ακριβώς η στενή λωρίδα γης, που μένει για χρόνια εγκαταλελειμμένη και απροστάτευτη να ρημάζει, υπήρξε διαχρονικά το οικονομικό, εμπορικό και κοινωνικό κέντρο της πρωτεύουσας. Κάνοντας μια σύντομη ιστορική αναδρομή, βλέπει κανείς πως στη διάρκεια του Μεσαίωνα, η καρδιά της Λευκωσίας χτυπούσε κατά μήκος του Πεδιαίου, που περνούσε μέσα από την πόλη, διασχίζοντάς την από δυτικά προς ανατολικά. Εκεί είχαν στηθεί τα παζάρια με κάθε λογής προϊόντα από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Τον 15ο-16ο αιώνα, όταν οι Βενετοί έχτισαν νέες οχυρώσεις, περιόρισαν τον ποταμό εκτός του κέντρου, που έκτοτε περικλείεται από τα κυκλικά τείχη με τους έντεκα προμαχώνες. Κατά την Οθωμανική περίοδο και την Αγγλοκρατία, οι γειτονιές χωρίζονταν ανάλογα με τις αγορές τους, δίνοντας και τα αντίστοιχα ονόματα στους δρόμους (πχ, ο δρόμος των χρυσοχόων). Από το 1963 όμως, το σημαντικό, σε αρχιτεκτονική όσο και οικονομική αξία, κέντρο, έγινε πεδίο ταραχών και συγκρούσεων, μέχρι να χωριστεί, αρχικά το 1964 και στη συνέχεια το 1974, από τη νεκρή ζώνη. Με μήκος 1,5 χιλιομέτρου, η πράσινη γραμμή της Λευκωσίας, που διασχίζει τις γειτονιές της Πύλης Πάφου, του Karamanzade, του Αγίου Αντρέα, του Nebet Khane, της Φανερωμένης, της Selimiye (Αγία Σοφία), του Omeriye, της Χρυσαλινιώτισσας και του Αγίου Κασσιανού, περιλαμβάνει το 10% του συνολικού κτηριακού όγκου της παλιάς πόλης, που τείνει να ρημάξει από την εγκατάλειψη.

Το Master Plan
Σε μια προσπάθεια να αναζωογονηθεί η εντός των τειχών Λευκωσία, μια ομάδα από Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους επιστήμονες -ανάμεσά τους, πολεοδόμοι, αρχιτέκτονες, μηχανικοί, κοινωνιολόγοι και οικονομολόγοι- εργάστηκαν μαζί, από το 1979 έως το 1985, δημιουργώντας ένα κοινό εργαλείο σχεδιασμού και πολιτικής ανάπτυξης, το Ενιαίο Ρυθμιστικό Σχέδιο Λευκωσία (Nicosia Master Plan), υπό την ομπρέλα των Ηνωμένων Εθνών. Σύμφωνα με αυτό, «Το ιστορικό κέντρο της Λευκωσίας αποτελεί ένα ξεχωριστό παράδειγμα της διεθνούς αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Είναι η καρδιά της πόλης και είναι αναντικατάστατο… Χωρίς αυτό η Λευκωσία θα χάσει την ταυτότητά της». Καθίσταται, λοιπόν, η εντός των τειχών πόλη περιοχή μείζονος σημασίας, όχι μόνο για την πρωτεύουσα καθαυτή, αλλά και για την παγκόσμια κοινότητα. Η δε περιοχή της νεκρής ζώνης ειδικότερα, αποτελεί το πιο σημαντικό συνδετικό στοιχείο για τη λειτουργική ενότητα της πόλης.

Σε μελέτη που πραγματοποίησε, το 2001, το δικοινοτικό αναπτυξιακό πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών, αποτυπώθηκε ο επικίνδυνος βαθμός φθοράς και καταστροφής της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στη νεκρή ζώνη. Έντεκα Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι μηχανικοί και αρχιτέκτονες, οι Αγνή Πετρίδου, Gul Oztek, Ελένη Πετροπούλου, Selen Avkan, Osman Yilmaz, Σίμος Δρουσιώτης, Βασιλική Ιωακείμ, Άντρη Σωφρονίου, Asli Aker, Fatma Terlik και Ozge Osbekoglu, ανέλαβαν έκτοτε την αποτύπωση των κτηρίων της νεκρής ζώνης, καταγράφοντας τη φυσική και στατική τους κατάσταση, και μελετώντας μέτρα για τη στήριξη και διάσωσή τους. Η ομάδα των νέων μηχανικών, εργάστηκε για δυόμισι χρόνια καθημερινά στη νεκρή ζώνη, από τη δυτική ως την ανατολική πλευρά της πόλης, γνωρίζοντας, ο καθένας τους, ένα κομμάτι της πόλης που δεν είχαν ξαναδεί. Ανάμεσα, μάλιστα, στους αρχιτέκτονες των δύο κοινοτήτων, αναπτύχθηκαν δεσμοί φιλίας που διατηρούνται μέχρι σήμερα, με γνώμονα το κοινό συμφέρον της μοιρασμένης πρωτεύουσας. Από το έργο τους, προέκυψε η αποτύπωση 238 συνολικά κτηρίων κατά μήκος της νεκρής ζώνης μέσα στην εντός των τειχών πόλη καθώς και των όψεων άλλων 27 κτηρίων στη δυτική περιοχή. Σ’ αυτά περιλαμβάνονται οι προσόψεις των κτηρίων, οι υποδομές και οι δρόμοι. Για κάθε κτήριο ετοιμάστηκαν δελτία αξιολόγησης, με γενική περιγραφή του, περιγραφή των υλικών κατασκευής του, εκτίμηση της αρχιτεκτονικής του αξίας και της στατικής του επάρκειας, χωρομετρικό σχέδιο και φωτογραφίες. Έστησαν, ακόμη, δελτία τεχνικής αξιολόγησης για τα κτήρια της κεντρικής περιοχής, στην εντός των τειχών νεκρή ζώνη, με εκτιμήσεις των πιθανών επεμβάσεων για τη στατική στήριξη του κάθε κτηρίου. Όπως προκύπτει από την κοινωνικοοικονομική ανάλυση της έρευνας, τα κτήρια στην πλειοψηφία τους φιλοξενούσαν εμπορικές χρήσεις, συνήθως στο ισόγειο και κάποτε και στον όροφο, υπογραμμίζοντας τον ιδιαίτερο ρόλο της περιοχής ως κέντρο οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων.

Ο νόμος της φύσης
Στο διάστημα που εργάστηκε για την καταγραφή των κτηρίων της παλιάς πόλης, η ομάδα μελέτης αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες στο έργο της. Ανάμεσά τους, άλλες ήταν τυπικές, όπως η δυσκολία στη διακίνησή τους στην πράσινη γραμμή, χωρίς τη συνοδεία των ειρηνευτικών δυνάμεων, και άλλες, περισσότερο πρακτικές, όπως ο κίνδυνος κατάρρευσης των κτηρίων ή πυκνή βλάστηση μέσα σ’ αυτά, αφού, μετά την εγκατάλειψη, η φύση φαίνεται να «κυβερνά» στη νεκρή ζώνη.
Από την αξιολόγηση της αρχιτεκτονικής αξίας του καθενός από τα 238 κτήρια, στην εντός των τειχών περιοχή της νεκρής ζώνης, φαίνεται ότι σε ποσοστό 80%, πρόκειται για κτήρια-μνημεία, με μεγάλη αρχιτεκτονική ή και περιβαλλοντική αξία. Η μακροχρόνια εγκατάλειψη υπήρξε για τα περισσότερα κτήρια καταστροφική, αλλά και ταυτόχρονα «ευεργετική», αφού έτσι προστατεύθηκαν από την άναρχη ανάπτυξη που «σάρωσε» άλλες περιοχές της πόλης τα τελευταία χρόνια. Μετά την ανάδειξη των συμπερασμάτων για την κακή κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει πολλά κτήρια στην εντός των τειχών νεκρή ζώνη, και με βάση έναν μακρύ κατάλογο κτισμάτων που κρίθηκαν ως επικίνδυνα, ομάδα Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων τεχνικών εργάστηκε από κοινού, υπό την επίβλεψη της ομάδας των μηχανικών, υλοποιώντας έργα υποστήριξης σε έναν μικρό αριθμό επικίνδυνων οικοδομών. Μέσα σε χρονικό διάστημα που ορίστηκε από τον ΟΗΕ (σύντομο, λόγω της ιδιαιτερότητας της περιοχής), από τον Δεκέμβριο του 2003 ως τον Νοέμβριο του 2004, τοποθετήθηκαν ξύλινες κατασκευές στις όψεις και ξύλινα υποστηρίγματα στους προβόλους, ενώ αντικαταστάθηκαν οι φθαρμένοι λίθοι στη βάση των κτηρίων, προκειμένου να αποτραπεί περαιτέρω φθορά.

Τα σημαντικότερα κτίσματα εντός της νεκρής ζώνης

Εκκλησία του Αγίου Ιακώβου
Χτισμένη τον 15ο-16ο αιώνα, η εκκλησία του Αγίου Ιακώβου από το ομώνυμο μοναστήρι, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της νεκρής ζώνης. Πρόκειται για ναό βυζαντινού τύπου, σταυροειδή με ημικυλινδρικούς θόλους να καλύπτουν το εσωτερικό του και με τρούλο στη διασταύρωσή τους και αρκετές μεταγενέστερες επεμβάσεις, όπως το κτισμένο με πελεκητή πέτρα καμπαναριό. Ο τρούλος στηρίζεται σε τύμπανο με οκτώ παράθυρα, που φωτίζουν το εσωτερικό του ναού, ενώ η αψίδα του ιερού είναι ημικυκλική.

Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου
Στα ανατολικά, στο συγκρότημα του Αγίου Κασσιανού ξεχωρίζει η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Χτισμένη τον 17ο αιώνα μ.Χ. με πελεκητή πέτρα. Η νότια πλευρά της βρίσκεται επί της οδού Αγίου Γεωργίου. Εκεί ανοίγει και η κύρια είσοδος, προς το νάρθηκα, στο εσωτερικό του οποίου υπάρχουν ίχνη από έντονα χρώματα στους τοίχους καθώς και πέτρινα διακοσμητικά στοιχεία, που θυμίζουν λατινικά οικόσημα. Κινδυνεύει άμεσα με κατάρρευση.

Σχολεία Αγίου Κασσιανού

Δυο νεοκλασικά κτήρια των αρχών του 20ου αιώνα, «αρρένων» και «θηλέων», και ένα μεταγενέστερο νηπιαγωγείο συνθέτουν το πολύ ενδιαφέρον κτηριακό συγκρότημα του Αγίου Κασσιανού. Τα δύο νεοκλασικά σχολεία, δείγματα του νεοκλασικισμού στην Κύπρο στις αρχές του περασμένου αιώνα, είναι ίδιου τύπου, με κάτοψη σε σχήμα Γ, αλλά με μεταγενέστερες προσθήκες. Κτήρια με μεγάλη σημασία για την περιοχή αλλά και την πόλη γενικότερα, μαζί με την πολύ μεγάλη αρχιτεκτονική και ιστορική αξία της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, που βρίσκεται στο ίδιο συγκρότημα, χρήζουν άμεσων παρεμβάσεων για τη διάσωση και αποκατάστασή τους.

Οικίες με «κιόσκια» Αρκετά από τα σπίτια της νεκρής ζώνης φέρουν «κιόσκια» στην πρόσοψη, ελαφρές, δηλαδή, κατασκευές από ξύλινο σκελετό και τοίχους – «ντολμάδες» που προεξέχουν από την πρόσοψη και στηρίζονται σε ξύλινα διακοσμημένα φουρούσια. Χαρακτηριστικό της οθωμανικής αρχιτεκτονικής, το κιόσκι πηγάζει από τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής, που ήθελαν τη γυναίκα κλεισμένη στο σπίτι με μόνη διέξοδο προς τον έξω κόσμο, την οπτική επαφή μέσω των ανοιγμάτων στα κιόσκια. Πολλές από τις κατοικίες υπέστησαν μεταγενέστερες μετατροπές στο ισόγειο ώστε να φιλοξενούν εμπορικές χρήσεις.

Ξενοδοχείο Olympus
Ένα από τα πιο γνωστά και όμορφα κτήρια της νεκρής ζώνης είναι το ξενοδοχείο Olympus, στη γωνία της οδού Λήδρας και λεωφόρου Κύκκου. Ο ρόλος του κτηρίου στην καρδιά της πόλης προδίδεται από την πλούσια νεοκλασική αρχιτεκτονική του, το πολυτελές εσωτερικό του με τις μεγάλες σάλες και τα ευρύχωρα δωμάτιά του. Χτισμένο στις αρχές του 20ου αιώνα, (1914-1933), με κατασκευή από πέτρινες φέρουσες τοιχοποιίες και πλάκες από οπλισμένο σκυρόδεμα, φέρει λίθινα διακοσμητικά κλασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία στις όψεις. Οι προσόψεις του ισογείου διακοσμούνται με απλές παραστάδες, που φέρουν ιωνικού ρυθμού κιονόκρανα και λίθινα πλαίσια στα ανοίγματα. Το ισόγειο φιλοξενούσε εξαρχής εμπορικές χρήσεις. Στον όροφο λειτουργούσε το ξενοδοχείο, όπου μεγάλες σάλες, τραπεζαρία και καθιστικό δημιουργούν αίσθηση μεγαλοπρέπειας και πλούτου. Το ίδιο ισχύει και εξωτερικά, όπου πιο πολύπλοκοι διάκοσμοι χαρακτηρίζουν τις όψεις, όπως παραστάδες με ιωνικά κιονόκρανα, μπαλκόνια με σκαλιστά φουρούσια, κορνίζες με φουρούσια και σταγόνες και άλλες διακοσμήσεις. Από το 1974, ίσως και πιο πριν, το κτίριο είναι εγκαταλειμμένο στη φθορά του χρόνου. Στους τοίχους ξεχωρίζουν τα σημάδια σφαιρών, ενώ με τον καιρό κατέρρευσε η στέγη, φθάρηκαν τα λίθινα στοιχεία στις προσόψεις και καταστράφηκε το εσωτερικό.

Γωνιακά κτήρια
Εμπορικά κτήρια, συναντώνται συχνά στην εμπορική νεκρή ζώνη, κυρίως στην περιοχή Φανερωμένης, σε διασταυρώσεις δρόμων. Κτήρια πανομοιότυπα σε κάτοψη, με ορθογώνιο ή τετράγωνο σχήμα και ημικυκλικά διαμορφωμένη τη γωνία, όπου τοποθετείται η κύρια είσοδος. Οι όψεις τους φέρουν αρχιτεκτονικά στοιχεία σε νεοκλασικές μορφές και διακοσμήσεις. Σε μια μικρή περιοχή μήκους 500 μέτρων υπάρχουν έξι τέτοια κτήρια.

Οι εκδηλώσεις για τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Κληρονομιάς
Η παλιά Λευκωσία και η εντός των τειχών νεκρή ζώνη γίνονται αυτή την Κυριακή, 21 Σεπτεμβρίου, το επίκεντρο των εκδηλώσεων «Η άγνωστη κληρονομιά κατά μήκος της νεκρής ζώνης». Με αφετηρία το τέρμα της οδού Λήδρας, ξεκινούν στις 10:00, στις 12:00, στις 15:30 και στις 17:00 ξεναγήσεις στην παλιά πόλη, παράλληλα με τη νεκρή ζώνη. Στις 18:30, ο Υπουργός Εσωτερικών Νεοκλής Συλικιώτης, ο Διευθυντής του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως Χριστόδουλος Κτωρίδης και η Δήμαρχος Λευκωσίας, Ελένη Μαύρου, κηρύσσουν την επίσημη έναρξη των εκδηλώσεων. Παράλληλα, στο ισόγειο του Τμήματος Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Κύπρου θα λειτουργήσουν εκθέσεις για τη μελέτη των κτηρίων στη νεκρή ζώνη στην εντός των τειχών πόλη της Λευκωσίας και για τα έργα του Ε.Ρ.Σ.Λ., ενώ στην στοά Ταρσή θα εκτίθενται οι βραβευμένες φωτογραφίες του διαγωνισμού «Αρχιτεκτονική Κληρονομιά: 13η Διεθνής Φωτογραφική Εμπειρία».
Τέλος, από τις 17:30 έως τις 22:00 στο τέρμα της οδού Λήδρας θα λάβουν χώρα καλλιτεχνικές εκδηλώσεις με τα μουσικά σχήματα Tat-Tnabar και The Triplejam, το χορευτικό συγκρότημα Rebel Dancer, το σχήμα «Αλίκη στις φλόγες» και άλλους ταχυδακτυλουργούς καθώς και το παιδικό εργαστήρι του Αιγαία.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 20/09/2008

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s