Το μετέωρο βήμα του ναρκαλιευτή

Ακολουθήσαμε την ομάδα αποναρκοθέτησης της UNFICYP στη νεκρή ζώνη της Λευκωσίας

Συνολικά, στο κυπριακό έδαφος υπάρχουν 77 ναρκοπέδια, τα οποία καταλαμβάνουν έκταση 9 τ.χλμ. Απομένουν να καθαριστούν 13 ναρκοπέδια και περίπου 5.000-6.000 νάρκες

Της Χρύστας Ντζάνη*

Το κείμενο αυτό ξεκίνησε νοερά να γράφεται πριν από ένα χρόνο, όταν ένα μεσημέρι, μετά τη συνέντευξη, προθυμοποιήθηκα να μεταφέρω μια Αγγλίδα συγγραφέα στο κέντρο της Λευκωσίας με το αυτοκίνητό μου. Βγαίνοντας από το ξενοδοχείο ακούσαμε δυνατούς κρότους και στρέψαμε το βλέμμα στον ουρανό. Είχε συννεφιά, αλλά δεν υπήρχε ίχνος αστραπής ή βροντής, μήτε σταγόνα. Όταν επέστρεψα στο γραφείο, βρήκα το τηλεγράφημα του ΚΥΠΕ, ότι εκείνη την ώρα τα Ηνωμένα Έθνη πραγματοποιούσαν εργασίες αποναρκοθέτησης στη νεκρή ζώνη. Έστειλα με μήνυμα τα χαμπέρια στη συγγραφέα κι η έκπληκτη απάντησή της ήταν «Λοιπόν, φαντάζομαι κάπως έτσι είναι η ζωή στη Λευκωσία».
Σχεδόν ένα χρόνο μετά η έκρηξη μιας νάρκης απέβαινε μοιραία για έναν Μοζαμβικανό ναρκαλιευτή, πατέρα οχτώ παιδιών, που σκοτώθηκε στο Γέρι. Ο θάνατός του, στις 28 Οκτωβρίου 2009, πέρασε στα χαμηλά των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων, πολύ πιο πίσω από τις «μεγαλειώδεις παρελάσεις σε Λευκωσία και Θεσσαλονίκη». Με αφορμή το συμβάν ζητήσαμε άδεια από τα ΗΕ για να μπούμε στη νεκρή ζώνη και να παρακολουθήσουμε τη διαδικασία αποναρκοθέτησης. Δεν ήταν εύκολο. Αυτόν τον καιρό αφαιρούνται νάρκες που τοποθετήθηκαν από τον τουρκικό στρατό σε περιοχές πολύ κοντά σ΄ αυτές που ελέγχει. Χρειάστηκε ένα επίσημο αίτημα, αρκετή αλληλογραφία και υπομονή, για να περάσουμε τελικά, μαζί με τρεις ξένους δημοσιογράφους, στη νεκρή ζώνη του Γερίου και να νιώσουμε το αίσθημα του να βαδίζεις πάνω σε ενεργές, θανάσιμα επικίνδυνα νάρκες που σπάρθηκαν 35 χρόνια πριν όπου γης, από φόβο στον εχθρό.

Διεθνής παράγοντας
Την αποναρκοθέτηση της γραμμής κατάπαυσης του πυρός, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το 1974, ανέλαβε η ανθρωπιστική οργάνωση MAG σε συνεργασία με την UNFICYP όταν, το 2004, η κυπριακή κυβέρνηση ζήτησε την αρωγή των Ηνωμένων Εθνών για τον καθαρισμό της νεκρής ζώνης από τις νάρκες. Η οργάνωση -στην οποία, το 1997, είχε απονεμηθεί το Νόμπελ Ειρήνης- μόνο τον τελευταίο ένα χρόνο αποναρκοθέτησε, πέραν της Κύπρου, άλλες 16 χώρες ή περιοχές, όπως η Αγκόλα, το Μπουρούντι, το Τσαντ, το Κογκό, η Γάζα, το Ιράκ, η Ιορδανία, ο Λίβανος, η Σομαλία, το Σουδάν, το Βιετνάμ κ.ά.
Στην περίπτωση της Κύπρου, σε αντίθεση με τη συνήθη πρακτική διεθνώς, να συμβάλουν στο πρόγραμμα αποναρκοθέτησης και οι τοπικές κοινότητες, η συμφωνία προβλέπει να μην συμμετέχουν εκπρόσωποι της ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής πλευράς ή των δύο στρατών, παρά να το αναλάβουν αποκλειστικά τα Ηνωμένα Έθνη με ξένους τεχνικούς. «Ήταν περισσότερο ΄ελάτε, καθαρίστε, φύγετε΄», όπως μας είπε ο υπεύθυνος του προγράμματος, Σάιμον Πόρτερ. Το κύριος βάρος της χρηματοδότησης του έργου έχουν αναλάβει η ΕΕ (11,5 εκ. ευρώ) και η κυπριακή κυβέρνηση (2,5 εκ. ευρώ), ενώ σημαντικές είναι και οι εισφορές ξένων κυβερνήσεων (250.000 δολάρια από τον Καναδά, 25.000 δολάρια από τη Σλοβενία, 50.000 ευρώ από την Αγγλία και 15.000 ευρώ από την Ουγγαρία).


77 ναρκοπέδια
Συνολικά, στο κυπριακό έδαφος υπάρχουν 77 ναρκοπέδια, τα οποία καταλαμβάνουν έκταση 9 τ.χλμ. Σε όλο το μήκος οι νάρκες έχουν τοποθετηθεί και από τους δύο στρατούς, με εξαίρεση την περιοχή της Λουρουτζίνας, όπου υπάρχουν μόνο νάρκες του τουρκικού στρατού. Ήδη έχουν καθαριστεί περισσότερες από 15.000 νάρκες σε 56 ναρκοπέδια, συνολικής έκτασης 6,5 τ.χλμ. Ανάμεσά τους και η περιοχή της Λευκωσίας, η οποία χαρακτηρίστηκε καθαρή το Νοέμβριο του 2006. Απομένουν 13 ναρκοπέδια και περίπου 5.000-6.000 νάρκες, οι οποίες, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα, θα έχουν απομακρυνθεί άπασες σε 16 μήνες, για να δοθεί η γη ξανά σε αγρότες για καλλιέργεια. Στα εναπομείναντα ναρκοπέδια είναι κι αυτό της Αμμοχώστου. Εφόσον ολοκληρωθούν αυτές οι εργασίες, η ομάδα των ΗΕ για τις νάρκες φιλοδοξεί να αναλάβει τα έξι ναρκοπέδια εκτός της νεκρής ζώνης, τα οποία, ωστόσο, παρουσιάζουν ειδικά προβλήματα, αφού κάποιες περιοχές δεν είναι αμοιβαία αποδεκτές ως νεκρή ζώνη. «Προσπαθούμε να αποπολιτικοποιήσουμε τα ναρκοπέδια. Δεν είναι καλά – για όλους», μας είπε ο Σάιμον Πόρτερ.

Ο Felisberto από τη Μοζαμβίκη
Στα ναρκοπέδια της νεκρής ζώνης τραυματίζονται κάθε χρόνο περίπου τρεις πολίτες, κυρίως όσοι προσπαθούν να διασχίσουν παράνομα τις ελεύθερες περιοχές από τα κατεχόμενα. Στα έξι χρόνια που η ομάδα των ΗΕ καθαρίζει τις νάρκες, έχουν σημειωθεί και τρεις τραυματισμοί τεχνικών. Ο πρώτος ναρκαλιευτής ακρωτηριάστηκε στην άκρη του ενός ποδιού, ενώ ο άλλος έχασε τρία δάχτυλα. Τον περασμένο Οκτώβριο σημειώθηκε και το πρώτο θανάσιμο δυστύχημα, με τον 48χρονο Μοζαμβικανό Felisberto Novele, αρχηγό της Ομάδας Armor, να χάνει τη ζωή του από νάρκη που είχε τοποθετηθεί 35 ακριβώς χρόνια πριν, στο μεικτό ναρκοπέδιο UN 4426. Σύμφωνα με την έκθεση των ΗΕ για το τραγικό συμβάν, την ώρα του ατυχήματος είχαν απομακρυνθεί όλες οι μικρές νάρκες και καλυφθεί οι αντιαρματικές. Καθώς προσπαθούσε να την απομακρύνει, μια νάρκη Μ6 έπεσε από τα χέρια του Novele και, πέφτοντας στο έδαφος, εξερράγη, σκοτώνοντάς τον επιτόπου.
Ο άτυχος Μοζαμβικανός άφησε πίσω του σύζυγο, οχτώ παιδιά και τη χήρα μητέρα του, οι οποίοι όλοι τρέφονταν από τον μισθό των 600 δολαρίων που έβγαζε καθαρίζοντας νάρκες στην Κύπρο. Σε συνέντευξή του, το καλοκαίρι του 2008, στο περιοδικό των κυανόκρανων, είχε δηλώσει πως η δουλειά τού ναρκαλιευτή ενέχει σοβαρούς κινδύνους και απαιτεί πιστή προσήλωση στους κανόνες ασφαλείας. Δήλωνε όμως περήφανος για τη δουλειά του και έθετε εαυτόν ξεκάθαρα ενάντια στα ναρκοπέδια, έχοντας δει την καταστροφή που μπορούν να προκαλέσουν, ήδη από τον καιρό του πολέμου στην πατρίδα του. «Αυτό που χρειαζόμαστε τώρα είναι να ξαναχτίσουμε σχολεία και νοσοκομεία, αντί να φυτεύουμε νάρκες. Θα με ικανοποιούσε πολύ να μάθαινα ότι θα γινόταν κάτι τέτοιο στη γη που καθάρισα εδώ στην Κύπρο», είχε πει.


Βαριά βήματα, στα χνάρια του χαμένου αγρότη
Το ραντεβού δόθηκε στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών, στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας. Από κει ξεκινήσαμε μια ομάδα δημοσιογράφων, ένας Τουρκοκύπριος, ένας Βρετανός, ένας Γάλλος ντοκουμενταρίστας και η γράφουσα, με οχήματα της UNFICYP, προς τη νεκρή ζώνη της Αγλαντζιάς. Αφού περάσαμε το τελευταίο φυλάκιο της Εθνικής Φρουράς, κοντά στη νέα πανεπιστημιούπολη, προχωρήσαμε σε μεγάλη απόσταση, περίπου 10 χλμ., σε μια περιοχή κοντά στις θέσεις που ελέγχει ο τουρκικός στρατός κατοχής. Γύρω μας απλωνόταν μια πράσινη, χειμωνιάτικη γη, ενδεχομένως ένα από τα πιο παρθένα τοπία της Κύπρου σήμερα, αλλά σίγουρα και ένα από τα πιο επικίνδυνα.

Το ναρκοπέδιο UN4426A
Έπειτα από ώρα, φτάσαμε στο ναρκοπέδιο UN4426A, όπου οι άνδρες της ΜAG αποναρκοθετούν τις τελευταίες 40 μέρες. «Το πεδίο βρίσκεται σε μια ανοιχτή περιοχή από όπου μπορεί ο εχθρός να επιτεθεί. Για αυτό μπήκαν νάρκες», μας εξήγησε ο υπεύθυνος της επιχείρησης, Βρετανός αξιωματικός Τζέρι Μπάλοου. Από τα 56 άτομα που εργάζονται συνολικά στο πρόγραμμα, 4 βρίσκονται στο γραφείο της UNFICYP και 52 στα ναρκοπέδια. Στο πεδίο UN4426A είχαν επιστρατευτεί δύο ομάδες των 12 ατόμων. Με την άφιξή τους στο σημείο εντόπισαν τον φράκτη που οριοθετεί το ναρκοπέδιο και ξεκίνησαν την επιχείριση καθαρισμού. Ο εντοπισμός των ναρκών γίνεται με βάση αναλυτικότατους χάρτες που παραδίδονται από τους στρατούς εκατέρωθεν, στους οποίους καταγράφεται πόσες και ποιων ειδών νάρκες έχουν τοποθετηθεί στην περιοχή, σε ποια σημεία και σε ποια απόσταση η μια από την άλλη. Το τελευταίο στοιχείο είναι σημαντικό, διότι, 35 χρόνια μετά, πολλές νάρκες έχουν απομακρυνθεί από τη σημειωμένη θέση και οι ναρκαλιευτές πρέπει να ερευνούν με πολλή προσοχή και την περιοχή πέριξ του φράχτη. Υπολογίζεται ότι συνολικά το 10% των ναρκών δεν βρίσκεται στη σημειωμένη θέση.


Το διαλυμένο τρακτέρ
Ο αξιωματικός Μπάλοου μας δείχνει μια στοίβα με ξύλινες βέργες διαφορετικού χρώματος. Καθεμιά μπαίνει στη θέση μιας νάρκης και σηματοδοτεί την κατάστασή της: Αν έχει βρεθεί, αν έχει απομακρυνθεί, αν έχει εξουδετερωθεί ή αν είχε σκάσει πριν την έλευση των ναρκαλιευτών. «Αν είναι κόκκινη η άκρη, μείνετε μακριά. Σημαίνει ότι είναι ακόμα ενεργή», μας λέει. Έπειτα, φορούμε τη στολή, ένα κράνος με μεγάλη διάφανη προσωπίδα που καλύπτει και το λαιμό και μια βαριά, παχιά στολή που καλύπτει τα ζωτικά όργανα και ξεκινούμε κομβόι για το πεδίο των ναρκών. Βήματα αργά και προσεκτικά, κοιτώντας πάντα μπροστά – τα λάθη, στο πεδίο UN4426A, όπου σε σύνολο 1101 ναρκών, οι 217 παρέμεναν εκείνη τη μέρα ενεργές, δεν επιτρέπονται. Είναι εξάλλου σε αυτό το πεδίο που ένας αγρότης, πριν χρόνια, πάτησε με το τρακτέρ του μια αντιαρματική νάρκη. Ο ίδιος σκοτώθηκε ακαριαία, τα κομμάτια του τρακτέρ βρίσκονται ακόμη σπαρμένα σε τέσσερα σημεία του χωραφιού. Σκυμμένοι στα γόνατα, οι ναρκαλιευτές ανοίγουν μικρές τρύπες στο χώμα κι αναζητούν τις νάρκες με τη βοήθεια ενός ανιχνευτή μετάλλων. Εφόσον βεβαιωθούν ότι τις έχουν εντοπίσει όλες, τις απομακρύνουν προσεκτικά. Οι νάρκες που συλλέγονται, διαλύονται μαζικά, σε ορισμένες μέρες, με ελεγχόμενη έκρηξη, σε ένα έρημο πεδίο λίγα χιλιόμετρα μακριά από το ναρκοπέδιο, εντός της νεκρής ζώνης.


Η αποναρκοθέτηση γίνεται συχνότερα το καλοκαίρι, που το έδαφος είναι ξηρό. Όμως τότε οι ναρκαλιευτές έχουν αντίπαλό τους τον καυτό ήλιο, γι΄ αυτό και οι επιχειρήσεις ξεκινούν με το πρώτο φως και εργάζονται για 6,5 ώρες, εντοπίζοντας ημερησίως 300-350 νάρκες. «Δεν θέλουμε να τους κουράζουμε πολύ, γιατί αν τους πιέσεις, θα γίνουν λάθη», λέει ο αξιωματικός Μπάλοου. Τα ναρκοπέδια φτάνουν σε μήκος και το 1 χλμ. και συχνά είναι παράλληλα μεταξύ τους. Οι περισσότεροι ναρκαλιευτές προέρχονται από την Αφρική, έχουν εμπειρία 15-20 χρόνων στο επάγγελμα, από πολλές εμπόλεμες περιοχές του κόσμου και εργάζονται για περίπου 600 δολάρια μισθό, που όμως τους αρκεί για να θρέψουν την οικογένειά τους στην πατρίδα. Συντονιστής της ομάδας 3, που καθαρίζει το πεδίο UN4426A, ο 32χρονος Ίσμαελ, πατέρας τριών παιδιών, ξεκίνησε να καθαρίζει νάρκες στην πατρίδα του, τη Ζιμπάμπουε, επειδή δεν άντεχε να βλέπει τους ανθρώπους να σκοτώνονται. Έκτοτε έχει καθαρίσει ναρκοπέδια στη Μοζαμβίκη, το Ιράκ, το Σουδάν και τη Βοσνία και μετά την Κύπρο, θα πάει στο Αφγανιστάν. «Αν φοβάμαι; Όχι. Όλες οι δουλειές είναι επικίνδυνες», μας είπε. «Απλώς στη δική μας κάνεις κάτι καλό κι όσο βρίσκεις νάρκες, είναι πολύ πολύ ενδιαφέρον».

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 13/12/2009.

13122009_deminders (pdf)
13122009_deminders_2 (pdf)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s