Η ιστορία είναι στο αίμα μας

Η γενετική ανάλυση του αίματος των Κυπρίων «αφηγείται»

Η ανάμειξη με λαούς που πέρασαν ως έμποροι, σύμμαχοι ή κατακτητές από την Κύπρο αποτυπώνεται καθαρά στον τύπο του μυελού των οστών μας, καθιστώντας τους Κυπρίους παγκοσμίως πολύτιμους δότες

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Αναλύοντας κάθε μέρα στα εργαστήρια το αίμα των εθελοντών δοτών μυελού των οστών, οι ερευνητές του Καραϊσκάκειου Ιδρύματος δεν συναντούν στα συστατικά του μονάχα τους σύνθετους τύπους που αποτελούν τον ιστικό τύπο του κάθε ανθρώπου, αλλά και την ιστορία της ίδιας της Κύπρου, που «είδε» ανά τους αιώνες πολλούς πολιτισμούς να περνούν από εδώ βιαστικά ή να μένουν.
Έλληνες, Ιταλοί, Τούρκοι, Βρετανοί, Εβραίοι και τόσοι άλλοι πολιτισμοί, περνώντας είτε ως κατακτητές ή ως έμποροι ή περαστικοί πληθυσμοί, άφησαν κυριολεκτικά το στίγμα τους στο αίμα του ντόπιου πληθυσμού του νησιού, με την ανάμειξή τους σ’ αυτόν από τα αρχαία κιόλας χρόνια, κάτι που καθιστά σήμερα, ιδιαίτερα πολύτιμο, παγκοσμίως, το κυπριακό αρχείο δοτών μυελού των οστών. Όμως αν και πολύτιμο για την ποικιλία του στους λήπτες του εξωτερικού, είναι εξαιτίας της ίδιας ποικιλομορφίας, που το αρχείο του Καραϊσκάκειου δυσκολεύεται να βρει συμβατό δότη για ασθενείς από την Κύπρο. «Είμαστε ένας πληθυσμός γενετικά πολύ ποικιλόμορφος, λόγω της πλούσιας ιστορίας του νησιού και των πολλών κατακτητών. Με βάση την τεράστια γενετική ποικιλομορφία του πληθυσμού, η διαδικασία εξεύρεσης συμβατού δότη γίνεται πάρα πολύ δύσκολη. ‘Αρα, μπορεί να έχουμε ένα από τα μεγαλύτερα αρχεία δοτών στον κόσμο, όμως δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι και ένα από τα πιο αποτελεσματικά στον κόσμο, διότι έχει να εξυπηρετήσει έναν πληθυσμό τρομακτικά ποικιλόμορφο γενετικά», εξήγησε στον «Π» ο εκτελεστικός διευθυντής του Ιδρύματος, γενετιστής Παύλος Κωστέας. Είναι ενδεικτική, εξάλλου, η πρόσφατη ιστορία μιας νεαρής Κύπριας, η οποία αναζητώντας συμβατό δότη μυελού των οστών τον βρήκε όχι στο πολύ μεγάλο αρχείο του Καραϊσκάκειου, αλλά σε έναν εθελοντή δότη από τη Βόρεια Ιταλία.

Τεράστιο σε αναλογίες
Το αρχείο εθελοντών δοτών μυελού των οστών δημιουργήθηκε αρχικά με στόχο να συγκεντρώσει περίπου 20.000-30.000 εθελοντές, όσους αναλογούσαν στον πληθυσμό του νησιού. Σύντομα όμως και χάρη στην «έκρηξη» εθελοντικής προσφοράς δείγματος αίματος για μυελό των οστών το 2000, για το μικρό τότε ασθενή Ανδρέα Βασιλείου και τον Κεμάλ Σαράκογλου, έφτασε σήμερα να μετρά περίπου 105.000 εγγεγραμμένους εθελοντές δότες. Ο αριθμός αυτός καθιστά το αρχείο του Καραϊσκάκειου πρώτο σε αναλογία πληθυσμού, 5ο-6ο στην Ευρώπη σε απόλυτους αριθμούς -καθώς ο αριθμός των εθελοντών μεταβάλλεται ελαφρά αναλόγως της ηλικίας τους και της κατάστασης της υγείας τους- και 12ο-13ο παγκοσμίως.

Πρώτα Κύπρο, μετά Ιταλία
Το ιδιαίτερα πλούσιο γενετικά αίμα των Κυπρίων αποκαλύπτεται από τη μεγάλη γεωγραφική διασπορά των μοσχευμάτων μυελού των οστών, που δόθηκαν από το αρχείο της Κύπρου τα τελευταία χρόνια. Συνολικά από το αρχείο του Καραϊσκάκειου, από το 2000 έως το 2010, δόθηκαν 53 μοσχεύματα σε Κύπρο και άλλα 220 σε ασθενείς από 21 χώρες, που φτάνουν από τις πιο κοντινές Ελλάδα, Τουρκία, Ισραήλ, έως την Αυστραλία, τον Καναδά ή τις ΗΠΑ. Μάλιστα, μετά την Κύπρο τα περισσότερα μοσχεύματα πήγαν στην Ιταλία (45) κι ακολουθούν με σημαντική διαφορά η Ελλάδα (36), η Γερμανία (32), το Ηνωμένο Βασίλειο (31) και το Ισραήλ (30). Στην περίπτωση της Ιταλίας, όπως εκτιμά ο δρ Κωστέας, το γενετικό υλικό υπάρχει στο αίμα του κυπριακού πληθυσμού, όχι απλώς από τους πιο πρόσφατους Βενετούς, αλλά ήδη από τον καιρό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. «Υπήρχαν στο νησί επιρροές ιταλικές. Δίνουμε και σε πολλούς Γερμανούς, όπου η Γερμανία είναι μια χώρα με πολύ μεσογειακό πληθυσμό. Σε Τούρκους και Ισραηλίτες. Αν με ρωτούσες να σου πω πώς έχει διαμορφωθεί ο γενετικός κώδικας του νησιού, θα ΅λεγα πως, η γεωγραφική και ιστορική απόσταση των δαφόρων λαών δίνει και τη γενετική μας. Είμαστε πιο κοντά στην Ανατολική Μεσόγειο, ένας πληθυσμός μεσογειακός σαν βάση και μετά έχουμε επιρροές ελληνικές, ρωμαϊκές και όλους τους λαούς που πέρασαν από κοντά μας. Και έπειτα είναι οι αποστάσεις οι γεωγραφικές. Μην ξεχνάμε πως η Κύπρος ήταν και εμπορικά μια πάρα πολύ δραστήρια χώρα και για την εποχή της «βιομηχανική», είχε μεταλλεία, ναυπηγεία. Οπότε ερχόταν και έφευγε κόσμος. Πάρα πολλοί εργάτες, ανάμεσα σ΄ αυτούς έμεναν αρκετοί, έκαναν παιδιά… Γι΄ αυτό είμαστε ένας, γενετικά, πάρα πολύ ποικιλόμορφος λαός», εξηγεί.
Αυτό το ιστορικό μείγμα, που αποτυπώνεται με χαρακτηριστικό τρόπο στο ίδιο μας το αίμα, καθιστά το κυπριακό αρχείο εθελοντών δοτών μυελού των οστών πάρα πολύ σημαντικό για την παγκόσμια τράπεζα, αλλά ταυτόχρονα πάρα πολύ περίπλοκο, για το έργο των γενετιστών του Καραϊσκάκειου, εφόσον υπάρχουν πάρα πολλοί ασθενείς με μοναδικούς ιστικούς τύπους. «Ομάδα αίματος έχουμε Α, Β και Ο. Στους ιστικούς τύπους έχουμε εκατοντάδες Α, εκατοντάδες Β κτλ.. Ο συνδυασμός είναι τρισεκατομμύρια. Έναν πολύ κοινό ιστικό τύπο, θα τον δεις ένα στα χίλια. Έναν πολύ σπάνιο θα τον δεις μία φορά σ΄ όλο τον κόσμο. Υπάρχουν απλότυποι (σ.σ.: ο μισός ιστικός τύπος, το πακέτο που κληρονομούμε από τον ένα γονιό), οι οποίοι είναι πιο κοινοί στον κυπριακό πληθυσμό απ΄ ότι σ΄ άλλες χώρες. Αλλά κι αυτούς θα τους δεις σε μικρότερη συχνότητα και σε γεωγραφικά ή ιστορικά κοντινές χώρες», αναφέρει ο δρ Κωστέας.

Κυπερούντα vs Αγρού
Το αίμα λοιπόν αφηγείται την ιστορία μας; «Το αίμα δείχνει πάρα πολύ την ιστορία μας», απαντά ο δρ Κωστέας, φέρνοντας τη συζήτηση και σε τοπικό επίπεδο. «Βλέπουμε και την ιστορία του χωριού και την ιστορία της περιοχής της Κύπρου. Αν ένα χωριό ήταν ιστορικά γεωργικό και ιδιαίτερα γεωγραφικά απομονωμένο ή σε ορεινή περιοχή, ο κόσμος παντρευόταν εντός του χωριού για να μην κατατεμαχισθεί ο κλήρος και να μπορούν να δουλεύουν τα χωράφια τους. Επομένως, έχουμε χωριά τα οποία είναι πάρα πολύ ομοιόμορφα γενετικά. Αντίθετα, ένα χωριό που ζούσαν έμποροι, ήταν πολύ πιο πλούσιο γενετικά», προσθέτει, φέρνοντας το χαρακτηριστικό παράδειγμα της Κυπερούντας και του Αγρού. «Η Κυπερούντα είναι ένα γεωργικό χωριό, όπου γενετικά είναι σχεδόν όλοι συγγενείς. Ο Αγρός ήταν ένα εμπορικό χωριό, όπου υπήρχε μετακίνηση πληθυσμού, κάποιος έμπορος μπορούσε να παντρευτεί μια κοπέλα από άλλο χωριό κτλ. Οπότε, υπήρχε μια ανάμειξη του χωριού και οι ιστικοί τύποι στον Αγρό ήταν παρόμοιοι με της Λευκωσίας. Ενώ στην Κυπερούντα είναι σχεδόν όλοι με τον ίδιο ιστικό τύπο».

Μελέτη αιματολογικών κακοηθειών
Επόμενος μεγάλος στόχος του Καραϊσκάκειου Ιδρύματος είναι η δημιουργία και λειτουργία ενός ολοκληρωμένου Κέντρου Μελέτης Αιματολογικών Κακοηθειών, το οποίο θα αναπτύσσει και θα προσφέρει σφαιρική, εξειδικευμένη, εργαστηριακή υποστήριξη σε ασθενείς με αιματολογικές παθήσεις σε ότι αφορά στη διάγνωση, ταυτοποίηση, πρόγνωση και παρακολούθηση της νόσου τους. Με τη χρηματοδότηση της ανέγερσης του κτηρίου να έχει εξασφαλιστεί, μετά και τη δωρεά 2 εκατ. ευρώ από την Τράπεζα Κύπρου τον περασμένο Δεκέμβρη, η ανέγερση των εγκαταστάσεων αναμένεται να ολοκληρωθεί το ερχόμενο καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 2011 το Κέντρο υπολογίζεται πως θα εγκαινιάσει τη λειτουργία του. Μάλιστα, σ΄ αυτό το εγχείρημα το Κέντρο θα έχει στρατηγικούς συνεργάτες από το πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, το πανεπιστήμιο Πάτρας, το πανεπιστήμιο Κύπρου κ.ά.. Στόχος είναι, επίσης, να δημιουργηθεί μέσα από το Κέντρο Μελέτης Αιματολογικών Κακοηθειών, ένα σωστό αρχείο για ολοκληρωμένα στοιχεία για τη λευχαιμία, καθώς μέχρι σήμερα δεν υπάρχει σαφής εικόνα του αριθμού των κρουσμάτων, ώστε να είναι γνωστό και αν παρουσιάζουν αύξηση. Σημειώνεται ότι οι αιματολογικές κακοήθειες αποτελούν το 10% των νέων περιστατικών καρκίνου. Από αυτό το ποσοστό, το 55% αφορά λεμφώματα, το 30% λευχαιμίες και ένα 15% πολλαπλά μυελώματα.

Γερνά το αρχείο δοτών
Παρά το γεγονός ότι το αρχείο εθελοντών δοτών μυελού οστών του Καραϊσκάκειου είναι το μεγαλύτερο παγκοσμίως σε αναλογία πληθυσμού, οι γενετιστές του Ιδρύματος επισημαίνουν την ανάγκη σταδιακά να εμπλουτιστεί με νέους, νεαρής ηλικίας, δότες, ώστε να παραμείνει μεγάλο σε ορίζοντα χρόνου. Όπως εξηγεί ο δρ Κωστέας, ένα τεράστιο ποσοστό των δοτών, περίπου το 50%, λήφθηκε σε 20 μέρες στη μαζική εκστρατεία που είχε γίνει τον Μάρτη του 2000 για τον μικρό Ανδρέα Βασιλείου και τον Κεμάλ Σαράκογλου. «Αν σκεφτείς ότι από κείνες τις 57.500 εθελοντές δότες, που γράφτηκαν σε 20 μέρες, ο μέσος όρος ηλικίας τους ήταν 33 ετών, σήμερα είναι 44 ετών. Οπότε αυτοί οι δότες γερνούν μαζικά και δημιουργείται αυτόματα γήρανση του αρχείου», αναφέρει. Στόχος, επομένως, είναι σταδιακά να αποκτά καινούριους, νεαρούς δότες, ώστε το αρχείο να ανανεώνεται και να παίρνει παράταση ζωής. Αντιθέτως, με δεδομένο τον ήδη πολύ μεγάλο αριθμό δοτών, οι μαζικές εκκλήσεις για εύρεση εθελοντή δότη δεν θεωρούνται αποτελεσματικές. «Από τη στιγμή που έχεις 10% του πληθυσμού στο αρχείο και δεν βρίσκεις συμβατό δότη, τότε οι επιλογές αρχίζουν να περιορίζονται. Εάν έχεις 0 στους 100.000, θέλεις άλλες 100.000 να πλησιάσεις το 1. Είναι και πρακτικά αδύνατο και οικονομικά ασύμφορο να βρεις συμβατό δότη μ΄ αυτή τη στατιστική. Επομένως, αρχικά ελέγχουμε τα αδέρφια, μετά τους υφιστάμενους δότες στο αρχείο μας, κι έπειτα το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον και τη διεθνή τράπεζα. Αν ο ασθενής έχει δύο γονείς που κατάγονται από το ίδιο χωριό, τότε μπορεί να κάνουμε έκκληση στην κοινότητα», σημειώνει ο δρ Κωστέας.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 12/2/2011.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s