Και τα τσιαττιστά έχουν πατέρα!

Πολύ εύκολα προσβάλλονται τα πνευματικά δικαιώματα

Σε περίπτωση που τα πνευματικά δικαιώματα δεν είναι ελεύθερα, τότε πρέπει να ζητηθεί η άδεια του δημιουργού είτε απ’ τον ίδιο ή απ’ τους κληρονόμους ή από τον οργανισμό συλλογικής διαχείρισης με τον οποίο είναι συμβεβλημένος.

Της Χρύστας Ντζάνη*

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πόσα και ποια δικαιώματα παραβιάζετε όταν προβάλλετε μια ταινία ή αναπαράγετε κάποιο τραγούδι σε δημόσιο χώρο; Όταν αντιγράφετε μια γνωστή χορογραφία, κάποια γνωστά τσιαττιστά ή απλώς δυο τρεις γραμμές από ένα βιβλίο; Η απάντηση είναι πολύ περισσότερα απ’ όσα φαντάζεστε, μιας και τα πνευματικά δικαιώματα είναι παντού γύρω μας: Απ’ τα τραγούδια που ακούμε και τα βιβλία που διαβάζουμε, μέχρι τα αρχιτεκτονικά κτήρια ή τα μνημεία που βρίσκονται σε δημόσιους χώρους. «Μπορεί να προστατεύεται με πνευματικά δικαιώματα ο χορός του δρόμου, ένα μπαλέτο, ένα πορνογραφικό έργο, ένα έργο το οποίο μπορεί να θεωρείται παράνομο για κάποιον λόγο, όμως να προστατεύεται, αν είναι πρωτότυπο», μας είπε η επίκουρη καθηγήτρια Νομικής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, Τατιάνα Συνοδινού, την οποία συναντήσαμε με αφορμή την 2η Ημερίδα Τηλεκπαίδευσης με θέμα την «Προστασία πνευματικών δικαιωμάτων στο ακαδημαϊκό περιβάλλον», που θα πραγματοποιηθεί στις 20 Δεκεμβρίου.

Προϋποθέσεις
Τα πνευματικά δικαιώματα αφορούν την προστασία των έργων του πνεύματος, τα οποία προστατεύονται ευθύς μόλις δημιουργηθούν. Αρκεί να πληρούν κάποιες προϋποθέσεις, όπως είναι αρχικά η πρωτοτυπία, η οποία ορίζεται κυρίως από τα δικαστήρια και στην Κύπρο το κριτήριό της είναι σχετικά χαμηλό. «Μπορεί δύο ζωγράφοι να ζωγραφίζουν δίπλα-δίπλα την Ακρόπολη, χωρίς να βλέπει ο ένας το έργο του άλλου. Ακόμη κι αν το θέμα δεν είναι νέο κι η οπτική γωνία είναι ίδια, εφόσον τα δύο έργα είναι διαφορετικά, προστατεύονται», σημειώνει η κ. Συνοδινού. Με τον ίδιο τρόπο μπορεί να προστατεύεται ο χορός του δρόμου ή ένα γλυπτό, αρκεί να πληρούν ένα άλλο κριτήριο, αυτό της ενσωμάτωσης, να έχουν δηλαδή εκφραστεί με κάποια υλική μορφή. «Αν κάνω ένα γλυπτό από πάγο ή ένα έργο στην άμμο, εφόσον δεν το αποτυπώσω με φωτογραφία ή βίντεο, κάποιος μπορεί να το αντιγράψει χωρίς να έχω εγώ δυνατότητα αντίδρασης», εξηγεί η κ. Συνοδινού. Με τον ίδιο τρόπο, τα τσιαττιστά ή ένα προφορικό μάθημα προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα, αρκεί να έχουν αποτυπωθεί με κάποιον τρόπο, είτε σε ηχητικό αρχείο είτε γραπτώς. Επομένως, εάν κάποιος έχει μια ιδέα για να δημιουργήσει ένα έργο και την πει σε κάποιον άλλο, ο οποίος τελικά τη μετουσιώσει σε έργο, δεν σημαίνει ότι το ‘χει κλέψει από τον αρχικό εμπνευστή, από τη στιγμή που η ιδέα αυτή δεν είχε καταγραφεί. Απ’ την άλλη, δεν είναι απαραίτητο τα πνευματικά έργα να καταχωρούνται σε κάποια αρμόδια αρχή, παρά την περί του αντιθέτου κοινή εντύπωση. Στην Κύπρο μάλιστα, ενώ ο νόμος προβλέπει μια Αρχή για τα πνευματικά έργα, αυτή δεν είναι στελεχωμένη τα τελευταία χρόνια. «Ενώ για ένα σήμα ή μια ευρεσιτεχνία πρέπει να πάμε στον έφορο εταιρειών και να καταχωρήσουμε το έργο σε κάποιο αρχείο ή μητρώο με ένα παράβολο, αυτό δεν ισχύει για τα έργα του πνεύματος. Από τη στιγμή που δημιουργούνται, θεωρείται πως σου ανήκουν. Εάν πάντως θέλουμε να το καταχωρήσουμε, στην Ελλάδα αυτό γίνεται στον συμβολαιογράφο. Στην Κύπρο θα μπορούσε ίσως να γίνει με μια υπεύθυνη δήλωση σε πιστοποιούντα υπάλληλο», σημειώνει η κ. Συνοδινού. Συναφώς αξίζει να αναφερθεί και η μέθοδος του «φτηνού copyright», όπου αρκεί κάποιος να ταχυδρομήσει στον εαυτό του το υλικό μιας ιδέας ή ενός πνευματικού έργου και να κρατήσει τον φάκελο κλειστό. Σε μια ενδεχόμενη δίκη, το δικαστήριο ανοίγοντας τον φάκελο θα δεχτεί πως η ιδέα ανήκει στον αρχικό εμπνευστή της, ο οποίος είχε φροντίσει να ταχυδρομήσει το υλικό στον εαυτό του.

Κλοπή πνευματικών δικαιωμάτων
Η άδεια, λοιπόν, του δημιουργού, είναι απαραίτητη προϋπόθεση, εάν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε δημόσια κάποιο πνευματικό έργο. Αν έχουν περάσει 70 χρόνια από τον θάνατο του δημιουργού, τότε το έργο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα, διαφορετικά, αν ο δημιουργός δεν ζει και δεν έχουν συμπληρωθεί 70 χρόνια από τον θάνατό του, πρέπει να αναζητήσουμε τους κληρονόμους του. Σ’ αυτή την κατηγορία εμπίπτει η μακροχρόνια δικαστική διαμάχη για τα δικαιώματα των έργων του Νίκου Καζαντζάκη. Μετά τον θάνατο του Κρητικού λογοτέχνη, τα πνευματικά δικαιώματα των έργων του μεταβιβάστηκαν στη σύζυγό του, Ελένη Καζαντζάκη. Η τελευταία, είχε υιοθετήσει σε ενήλικη ηλικία τον τέως υφυπουργό παρά τω Προέδρω της Κυπριακής Δημοκρατίας, Πάτροκλο Σταύρου, στον οποίο εκχώρησε, από το 1982, υπό μορφή γονικής παροχής, τα πνευματικά δικαιώματα του Καζαντζάκη. Μετά τον θάνατό της, το 2004, οι εγγονές μίας από τις δύο αδελφές του Καζαντζάκη (ο ίδιος δεν είχε παιδιά), αποφάσισαν να διεκδικήσουν τα πνευματικά δικαιώματά του. Σε μια μακρά δικαστική διαμάχη, ο Άρειος Πάγος αποφάσισε φέτος αμετάκλητα ότι αποκλειστικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί του έργου του μεγάλου συγγραφέα είναι ο Πάτροκλος Σταύρου, τα δε πνευματικά δικαιώματα του Καζαντζάκη θα απελευθερωθούν οριστικά μόλις συμπληρωθούν 70 χρόνια από τον θάνατό του, ήτοι, στις 26 Οκτωβρίου 2027.
Σε περίπτωση που τα πνευματικά δικαιώματα δεν είναι ελεύθερα, τότε πρέπει να ζητηθεί η άδεια του δημιουργού είτε απ’ τον ίδιο ή απ’ τους κληρονόμους ή από τον οργανισμό συλλογικής διαχείρισης με τον οποίο είναι συμβεβλημένος. Οι οργανισμοί αυτοί λειτουργούν ως μεσάζοντες, ώστε να διευκολύνουν τη διαδικασία της λήψης άδειας για χρήση πνευματικού έργου. Ένα κοινό παράδειγμα οργανισμού συλλογικής διαχείρισης είναι το PRS, ο οργανισμός ο οποίος χρεώνει τη δημόσια αναπαραγωγή μουσικών έργων σε ραδιοσταθμούς, τηλεοράσεις, καφέ, ξενοδοχεία κτλ, με τιμές που καθορίζονται από τον αριθμό των ακροατών, το μέγεθος του χώρου κτλ. Τέλος, τα πνευματικά δικαιώματα δεν προστατεύονται όταν υπάρχουν λόγοι κοινωνικοί, εκπαιδευτικοί, ιστορικοί κτλ για τους οποίους γίνονται εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, τα βιβλία μπορούν ελεύθερα να αναπαράγονται σε μορφή προσβάσιμη σε τυφλούς ή κωφούς, χωρίς να αποδίδονται τα πνευματικά δικαιώματα. Αντίστοιχα, για σκοπούς εκπαίδευσης, ένα απόσπασμα από κάποιο κείμενο ή μια φωτογραφία μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ένα άλλο κείμενο ή σε κάποια παρουσίαση, αντίστοιχα, αρκεί η αναπαραγωγή να μην είναι εκτεταμένη και να παρατίθεται ρητά η πηγή (δημιουργός, έτος δημιουργίας, εκδότης κτλ).

Ποινικό αδίκημα
Αν δεν τηρηθούν οι παραπάνω διατάξεις, τότε η αναπαραγωγή ενός πνευματικού έργου χωρίς την άδεια του δημιουργού συνιστά παραβίαση των πνευματικών δικαιωμάτων. Η παραβίαση αυτή είναι ακόμη πιο συχνή στις μέρες μας, με την ευρεία διάδοση του ίντερνετ. Ένα συχνό παράδειγμα είναι η χρήση κάποιου γνωστού μουσικού έργου σε ιδιωτικό βίντεο που ανεβάστηκε στο youtube. Εφόσον, όπως είναι το πιθανότερο, δεν έχει ζητηθεί η άδεια του δημιουργού, τότε η αναπαραγωγή του βίντεο μέσω του διαδικτύου συνιστά προσβολή πνευματικών δικαιωμάτων, διότι θεωρείται ότι, μέσω του youtube, προβάλλεται δημοσίως, κάτι που, ειρήσθω εν παρόδω, επισημαίνει συχνά και το youtube στους χρήστες του.
Εκτός από την προσβολή της εξουσίας εκμετάλλευσης, του περιουσιακού δικαιώματος, δηλαδή, που έχει ο δημιουργός πάνω στο πνευματικό του έργο από την ίδια τη στιγμή που το δημιουργεί, ο δημιουργός έχει και το ηθικό δικαίωμα να μην κατακερματίζεται το έργο του, ώστε να γίνεται μετά δημόσιο με τρόπο που τον προσβάλλει. Για παράδειγμα, εξηγεί η κ. Συνοδινού, αν πάρει κανείς το απόσπασμα μιας ταινίας, το παραθέσει σε ένα video game και το αλλοιώσει, θεωρείται προσβολή του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού. Στη συγκεκριμένη περίπτωση μάλιστα, προκύπτει προσβολή και των συγγενικών δικαιωμάτων, αυτών που έχουν τα άτομα που συνέβαλαν στη διάδοση ενός έργου, όπως είναι οι ηθοποιοί μιας ταινίας, οι χορευτές μιας χορογραφίας ή οι μουσικοί που ενορχήστρωσαν ένα μουσικό έργο. Ειδικότερα στην Κύπρο πάντως, όπου η νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα ακολουθεί το κοινοδίκαιο, όπως σημειώνει η κ. Συνοδινού, είναι σχετικά δύσκολο να αποδειχθεί η προσβολή των ηθικών δικαιωμάτων, διότι πρέπει να αποδειχτεί ότι βλάπτει την τιμή ή φήμη του δημιουργού ή του εκτελεστή, αντίστοιχα. Σε περίπτωση δε που ο δημιουργός θελήσει να υπερασπιστεί τα πνευματικά δικαιώματα του έργου του, αν διαπιστώσει προσβολή τους, αρμόδιο για να εκδικάσει την υπόθεση είναι το Επαρχιακό Δικαστήριο, το οποίο συνήθως επιδικάζει αποζημίωση, αν διαπιστώσει ότι κάποιος εκμεταλλεύτηκε το έργο με συγκεκριμένο τρόπο και έβγαλε κέρδος απ’ αυτό. Ο νόμος προβλέπει όμως και ποινικές διατάξεις για την προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας, που επιφέρουν πρόστιμο και φυλάκιση. Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει ο προσβεβλημένος να καταφύγει στη Δικαιοσύνη, κάτι που, για παράδειγμα δεν συνέβη στην περίπτωση γνωστού δημοσιογράφου, ο οποίος πιάστηκε να αντιγράφει συστηματικά άρθρα Ελλαδιτών και Κυπρίων αρθρογράφων και με τον οποίο ασχολήθηκε μόνο η Επιτροπή Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας.

* Η 2η ημερίδα τηλεκπαίδευσης με θέμα την «Προστασία Πνευματικών Δικαιωμάτων στο Ακαδημαϊκό Περιβάλλον» θα πραγματοποιηθεί στις 20 Δεκεμβρίου στο Αμφιθέατρο ΑΤΗΚ, 9:00 πμ – 1:30 μμ, με τη συμμετοχή πολλών ακαδημαϊκών από την Κύπρο και το εξωτερικό. Περισσότερες πληροφορίες στο http://elearning2011.ouc.ac.cy/.

Δίκαιο των ΜΜΕ
Καθώς η κ. Συνοδινού διδάσκει και Δίκαιο των ΜΜΕ, τη ρωτήσαμε και για τις δύο υποθέσεις που βγήκαν τελευταία στη δημοσιότητα, κυρίως μέσα από blogs, και αναφέρονταν σε περιστατικά από την προσωπική ζωή ενός βουλευτή και ενός ποδοσφαιριστή, τα οποία αμφότεροι διέψευσαν ότι τους αφορούν. Όπως επισήμανε η κ. Συνοδινού, είναι πολύ δύσκολο το ζήτημα της οριοθέτησης της προστασίας του ιδιωτικού βίου και το ζήτημα της ελευθερίας της έκφρασης, την οποία απολαμβάνουν ειδικά οι εκπρόσωποι των ΜΜΕ. «Η κάθε περίπτωση είναι ξεχωριστή και πρέπει να δούμε ποιος έβαλε αυτή την πληροφορία στο διαδίκτυο ή τη δημοσίευσε και τι λέει. Θα είμαστε περισσότερο αυστηροί με κάποιον, ο οποίος δεν λειτουργεί ως φορέας της ενημέρωσης, όπως το ΜΜΕ. Στην περίπτωση του ποδοσφαιριστή, είναι ένα άσχετο γεγονός με τον βίο αυτού του ανθρώπου, το οποίο προσβάλλει τον ιδιωτικό του βίο, και μάλιστα κάτι πολύ προσωπικό με επιπτώσεις στην οικογενειακή ζωή», αναφέρει. Τα δεδομένα όμως μπορούν να μεταβληθούν αν πρόκειται για πολιτικό. «Ειδικά για κάποιον πολιτικό, αν είναι κάποιος που παρουσιάζει ένα πολύ συντηρητικό και οικογενειακό προφίλ και σ’ αυτό στηρίζεται για να είναι ο πολιτικός του λόγος, ενδεχομένως μια δημοσίευση που να ανατρέπει αυτό το προφίλ να δικαιολογείται, με κάποιο όριο όμως. Έχει σημασία πώς θα γράψεις την πληροφορία, με κάποια φωτογραφία ή όχι, αν θα προσβάλεις την προσωπικότητα του άλλου. Γενικότερα, οι πολιτικοί πρέπει να δέχονται αυξημένη κριτική, η οποία όμως να έχει σχέση με τον πολιτικό τους λόγο», σημειώνει.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 18/12/2011.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s