Από νωρίς στα παραμύθια

Το Κυπριακό δημιουργεί στερεότυπα ακόμη και στις παιδικές αφηγήσεις

Για τις ανάγκες μιας διδακτορικής διατριβής, μαθητές δημοτικού από τις δύο κοινότητες της Κύπρου διάβασαν κυπριακά εικονογραφημένα παιδικά βιβλία και ανίχνευσαν ή κατασκεύασαν σε αυτά τα μοτίβα της διαφορετικής ιστορικής αφήγησης

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Όταν ήταν μικρή, η Λουίζα Μαλλούρη διάβαζε παιδική λογοτεχνία και έγραφε τις δικές της ιστορίες. Όταν μεγάλωσε, αφού σπούδασε στο τμήμα Επιστημών της Αγωγής του Πανεπιστημίου Κύπρου, αποφάσισε να τα ερευνήσει κιόλας, στο πλαίσιο μιας πολύ ενδιαφέρουσας διδακτορικής διατριβής που έκανε στην Αγγλία.
Η έρευνα εστίασε στην ανεξερεύνητη μέχρι σήμερα κυπριακή παιδική λογοτεχνία και συγκεκριμένα στο πώς προβάλλουν θέματα ταυτότητας και ετερότητας τα ελληνοκυπριακά και τουρκοκυπριακά εικονοβιβλία και το πώς αυτά τα θέματα γίνονται αντιληπτά από νεαρούς αναγνώστες. «Ήθελα να δω τι αναγνώστες κατασκευάζει το εκπαιδευτικό μας σύστημα μέσα από τα υποχρεωτικά κείμενα που βάζει κατά καιρούς. Πώς ερμηνεύουν τα βιβλία οι δημιουργοί και πώς οι αναγνώστες», μας είπε η ίδια για την έρευνά της, η οποία τσαλακώνει την παρεξηγημένη άποψη που έχουμε για την παιδική λογοτεχνία, ότι είναι «αθώα, τριανταφυλλένια και με ηθικά διδάγματα». «Στην ουσία πρόκειται για μία λογοτεχνία που αποτελεί ένα ισχυρό πολιτισμικό εργαλείο. Μέσα από την έρευνά μου διαπίστωσα ότι πρόκειται για ένα ισχυρό ερευνητικό εργαλείο, μέσα από το οποίο μπορούμε να μελετήσουμε τις αποτυπώσεις εθνικής, φυλετικής, θρησκευτικής, γλωσσικής ταυτότητας, αφού τα κείμενα είναι φορείς ιδεών, αξιών, προϊόντα ενός συγκεκριμένου κοινωνικοπολιτικού περιβάλλοντος», μας είπε η δρ Μαλλούρη, όταν τη συναντήσαμε στη Λευκωσία.
Το κάθε βιβλίο, εξηγεί, είναι εμποτισμένο από το πνεύμα της κοινωνίας στην οποία αναφέρεται τη συγκεκριμένη εποχή. Για παράδειγμα, αν διαβάζει κανείς βιβλία από την Αγγλία, παίρνει διαφορετικά μηνύματα απ΄ ό,τι αν διαβάζει βιβλία από την Κύπρο, ενώ ακόμα κι αν διαβάζει τη βρετανική παιδική λογοτεχνία του ΄60 και τη βρετανική παιδική λογοτεχνία του σήμερα, θα διαπιστώσει σημαντικές διαφορές, γιατί τότε η αντίληψη της παιδικής λογοτεχνίας ήταν διαφορετική.

Κυπριακή λογοτεχνία
Αν οι διαφορετικές εποχές καθιστούν δυο βιβλία διαφορετικά, αναλογιστείτε πόσο διαφορετικές οπτικές μπορεί να δίνουν οι δύο κοινότητες της Κύπρου για τη μικρή κοινωνία του νησιού. Για να το διαπιστώσει, η Λουίζα Μαλλούρη επέλεξε να εστιάσει, όχι σε απλά γραπτά παραμύθια, αλλά σε παιδικά βιβλία που συνδυάζουν λέξεις και εικόνες, δύο σημειωτικά συστήματα, στα οποία η εικόνα δεν είναι πλέον διακοσμητικό στοιχείο. «Είναι ένα αναπόσπαστο μέρος της αφήγησης, σε σημείο που αν δεις μόνο τις εικόνες ή μόνο τις λέξεις, το νόημα που θα αποκομίσεις είναι εντελώς διαφορετικό», λέει, δείχνοντάς μου ένα βρετανικό βιβλίο με ήρωα τον Τσέστερ, ο οποίος ενώ διαμαρτύρεται διαρκώς πως τίποτα δεν γίνεται στη γειτονιά του, στις εικόνες φαίνονται να πέφτουν αλεξιπτωτιστές, να βρέχει λεφτά από τον ουρανό κτλ.
Εξάλλου, τα εικονοβιβλία θα ήταν πιο εύκολα για μετάφραση σε μια δικοινοτική εργασία, χάρη στις εικόνες και λόγω των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των λέξεων και των εικόνων. «Δημιουργούνται πολλές ερμηνείες και ήταν ενδιαφέρον να τις δω από τα παιδιά», λέει η ίδια. Ήδη από την αρχή, όμως, αντιμετώπισε προβλήματα ταυτότητας στο ίδιό της το θεματικό πεδίο, αφού για τον ορισμό της κυπριακής παιδικής λογοτεχνίας οι απόψεις ερίζουν: Είναι η λογοτεχνία της Κύπρου, η λογοτεχνία της περιφέρειας, των Κυπρίων του εξωτερικού; «Αν λάβουμε υπόψη και την παραγωγή των Τουρκοκυπρίων, τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο περίπλοκα. Έπειτα, ήταν δύσκολο να βρω βιβλία, γιατί η κυπριακή παιδική λογοτεχνία είναι πολύ νεαρή και δεν έχει φτάσει στο επίπεδο άλλων λογοτεχνιών. Ειδικά τα βιβλία των Τουρκοκυπρίων που βρήκα ήταν πολύ περιορισμένα, διότι ήθελα βιβλία Τ/Κ που παράχθηκαν στην Κύπρο».

Δημιουργοί και παιδιά
Σε πρώτη φάση, η δρ Μαλλούρη πήρε συνεντεύξεις από τους συγγραφείς και τους εικονογράφους των βιβλίων που επέλεξε να χρησιμοποιήσει στην έρευνά της. Στη συνέχεια, ανέλυσε τα βιβλία με βάση τις θεωρίες, τόσο της ταυτότητας, όσο και της ετερότητας που αυτή συνεπάγεται, καθώς κατασκευάζεται από το τι είμαστε σε αντιπαράθεση με το τι δεν είμαστε. Και στη συνέχεια, έκανε επιτόπια έρευνα σε ένα τουρκοκυπριακό και ένα ελληνοκυπριακό δημοτικό σχολείο, δίνοντας κάθε φορά σε τέσσερις μαθητές από την κάθε κοινότητα να διαβάσουν το κάθε ένα από τα τέσσερα βιβλία.

Όπως και τα περισσότερα πράγματα που αφορούν τις δικοινοτικές πρωτοβουλίες, έτσι και αυτή η έρευνα δεν ήταν απρόσκοπτη. Χρειάστηκε να προηγηθεί μεγάλη έρευνα και να εξασφαλιστούν άδειες και συγκαταθέσεις από γονείς, ειδικά στην τ/κ κοινότητα, όπου ήταν αρκετά πιο δύσκολο να αποκτήσει πρόσβαση, να βρει το κατάλληλο σχολείο που θα τη δέχονταν και γονείς που να δίνουν τη συγκατάθεσή τους για να διαβάσουν τα παιδιά τους μαζί με μια Ε/Κ ερευνήτρια κάποια βιβλία.
Τα παιδιά αρχικά διάβαζαν τα βιβλία μαζί με την δρα Μαλλούρη και ακολουθούσαν ερωτήσεις και απαντήσεις, αλλά και μια ζωγραφιά με βάση αυτό που είχαν διαβάσει. Αυτό που προκύπτει από την έρευνα είναι ότι οι αντιμαχόμενοι εθνικισμοί, που βρίσκονται σε ανταγωνισμό τα 50 τελευταία χρόνια στην Κύπρο, χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό της επιλεκτικής λήθης και μνήμης έχουν οικοδομήσει διαφορετικές αφηγήσεις για την εθνική ταυτότητα. Αυτές οι αφηγήσεις γίνονται ορατές και στα παιδικά εικονοβιβλία, όχι τόσο ως δύο ανταγωνιστικές σκοπιές της ιστορίας, όσο ως διαφορετικές εκφράσεις εθνικισμού.
Έτσι, κατ΄ αντιστοιχία τού «δεν ξεχνώ και αγωνίζομαι», στα ελληνοκυπριακά βιβλία είναι πιο διακριτές ορισμένες εκφράσεις του εθνικισμού, η γλώσσα είναι περισσότερο συναισθηματική και είναι συχνό το θέμα της δικαίωσης και της επιστροφής. Αυτά τα στοιχεία, αντίθετα, απουσίαζαν εντελώς από τα τουρκοκυπριακά βιβλία, ακριβώς λόγω του αντίστοιχου τ/κ εθνικισμού, σύμφωνα με τον οποίο το Κυπριακό λύθηκε το 1974 με την «ειρηνευτική επιχείρηση».

Οι σταγόνες
Η δρ Μαλλούρη μου δείχνει για παράδειγμα το βιβλίο «Τρεις ψυχούλες βροχής» της Στέλλας Σπύρου, σε εικονογράφηση της Ελένης Λάμπρου (Λευκωσία, 1997). Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία τριών ψυχάλων που πρέπει να κατεβούν από τον ουρανό στη γη για να κάνουν κάποια πράγματα. Η μία κατεβαίνει για να ποτίσει ένα γεράνι, η δεύτερη θέλει να πάει σε ένα παιδάκι να του δροσίσει τα μάγουλα και η τρίτη να πάει στον Πενταδάχτυλο σε ένα κυκλάμινο που έμεινε απότιστο για πολλά χρόνια. Όσο μιλούν οι εικόνες, σχεδιασμένες από την οπτική γωνίας της σταγόνας, τα χρώματα του βιβλίου είναι μουντά, περνώντας μια θλιμμένη αίσθηση στον αναγνώστη. «Ένας Ε/Κ αναγνώστης θα αντιληφθεί, όπως αντιλήφθηκαν τα παιδιά στην ε/κ κοινότητα, ότι δεν υπάρχει χρώμα και είναι όλα έτσι λόγω της κατοχής». Όταν αργότερα οι σταγόνες πέφτουν στη γη και η οπτική γωνία αλλάζει, τα χρώματα ζωντανεύουν και τα σύμβολα, όπως το περιστέρι, το κυκλάμινο, η βροχή και μετά το ουράνιο τόξο μοιάζουν με υπόσχεση ότι υπάρχει ελπίδα, στο πλαίσιο ακριβώς της ελπίδας που τροφοδοτεί η φιλοσοφία του συνθήματος «Δεν ξεχνώ και αγωνίζομαι». Η ίδια η συγγραφέας, η οποία κατάγεται από την Κερύνεια, δήλωσε στην ερευνήτρια ότι δεν πηγαίνει στα κατεχόμενα για λόγους αρχής και πως το βιβλίο αυτό ήταν ο τρόπος να πραγματοποιήσει ένα εικονικό ταξίδι στη γη την οποία, παρότι δεν έχει δει εδώ και 37 χρόνια, θεωρεί δική της.

Οι ερμηνείες των εννιάχρονων μαθητών σ΄ αυτό το βιβλίο ήταν πολύ ενδιαφέρουσες και αντιφατικές ανάμεσα στις δύο κοινότητες: Ένας Ε/Κ μαθητής έγραψε πως θα σύστηνε το βιβλίο σε κάποιον άλλο, γιατί «δείχνει ότι η Κύπρος πονά και δουλεύει για την ελευθερία της και δεν κάθεται σε μια καρέκλα με σταυρωμένα χέρια. Το παλεύει και θέλει πίσω τη χώρα της. Και βλέπουμε άμα προσεύχεσαι στον Θεό πως, όπως άμα γράψεις διαγώνισμα και κάνεις όλη μέρα την προσευχή σου, θα γίνει το θέλημά σου». Ένας άλλος μαθητής, έγραψε πως θα συνιστούσε το βιβλίο, για να καταλάβει ο αναγνώστης πως «η Κύπρος από τον Πενταδάχτυλο είναι σκλαβωμένη και να καταλάβει την πίκρα που νιώθουμε εμείς και ότι έχουμε μια πάρα πολλά μικρή χώρα και αντί να έχουμε όλη την Κύπρο, έχουμε τη μισή». Αντίθετα, οι Τουρκοκύπριοι μαθητές έγραψαν πως θα συνιστούσαν κι αυτοί το βιβλίο, αλλά μόνο και μόνο επειδή τους άρεσε και επειδή έχει πολλή ενέργεια, ενώ διερωτήθηκαν γιατί δεν πάει η συγγραφέας να τους επισκεφθεί.
«Γενικότερα, οι Τουρκοκύπριοι είχαν ξεκάθαρη άποψη ότι εδώ (σ.σ.: στα κατεχόμενα) είναι η χώρα μας, είναι μια ανεξάρτητη χώρα στην οποία ζούμε κανονικά. Ενώ στις ανταποκρίσεις των Ε/Κ υπήρχε η αίσθηση της προσωρινότητας, ότι θα επιστρέψουμε στα χωριά μας, θα τα πάρουμε πίσω κι ότι ο Κύπριος είναι μάρτυρας», σχολιάζει η δρ Μαλλούρη. «Υπήρχε πάντα ο άλλος», προσθέτει, εξηγώντας πως στην ιστορία της Στέλλας Σπύρου ο άλλος δεν κατονομάζεται μεν, όμως κατασκευάζεται μέσω της απουσίας του – τα κυκλάμινα, για παράδειγμα, έμειναν απότιστα γιατί δεν τα φρόντισαν οι σημερινοί Τουρκοκύπριοι κάτοικοι του σπιτιού.

Η χότζαινα
Ένα άλλο ενδιαφέρον παράδειγμα ήταν το βιβλίο «Το νησί που όλοι ήθελαν» της Μαρίνας Χριστοφίδη (Λευκωσία, 2007), στο οποίο η εικονογράφος Ελένη Λάμπρου ήθελε να μην δημιουργεί το αίσθημα της αντιπαλότητας ανάμεσα στις δύο κοινότητες, για αυτό και σχεδίασε τους Τ/Κ και τους Ε/Κ χωρίς διαφορές στην εμφάνιση. Τα ίδια τα παιδιά όμως, διαβάζοντας το βιβλίο, κατασκεύαζαν διαφορές και, στο σημείο της προσφυγιάς το ΄74, αρκετοί «βάφτιζαν» Ελληνοκύπρια μια γυναίκα με σπαρακτικό ύφος και Τουρκοκύπρια μια γυναίκα που είχε λιγότερο θλιμμένη έκφραση. Αντίθετα, στην ιστορία «Hocena΄nin makami» των Oguz M. Yorgancioglu και Mehmet Ilkerli (Magusa, 2006), τα παιδιά έδειξαν κατανόηση στον χαρακτήρα της χότζαινας που, διψασμένη μια μέρα στο χωράφι, ήπιε το νερό που είχε στείλει ο Θεός για να τους λυτρώσει απ΄ την ανομβρία και μετά ένιωθε τύψεις. «Όταν τους ζήτησα να κρίνουν τη χότζαινα, την είδαν σαν άνθρωπο, όχι σαν ένα απρόσωπο ον και την κατανόησαν. Όταν είχαν την επαφή με τον Τ/Κ σαν άνθρωπο με τα καλά του και τα κακά του έδειχναν συμπόνοια και μια πιο θετική άποψη για αυτόν. Στο τέλος είχαν φτάσει στη συνειδητοποίηση ότι η αφήγηση εξαρτάται από το ποιος βλέπει την ιστορία», αναφέρει η δρ Μαλλούρη

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 3/1/2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s