Το μικρό θαύμα μιας άνυδρης γης

Πώς το Ισραήλ κατάφερε να καλλιεργήσει την έρημο

Παρότι άνυδρη, η γη του Αραβά παράγει, χάρη στα κατάλληλα συστήματα άρδευσης, το 65% των φρέσκων λαχανικών και το 13% των ανθέων του Ισραήλ.

Αποστολή στο Ισραήλ: Χρύστα Ντζάνη*

Το οινοποιείο «Domaine du Castel», στο κατώφλι του οποίου βρισκόμασταν, σε έναν λόφο κοντά στην Ιερουσαλήμ, παρότι δημιουργήθηκε μόλις πριν από μερικά χρόνια, τηρούσε πιστά το ορθόδοξο εβραϊκό πνεύμα. Τόσο που δεν επιτρεπόταν σε μη ορθόδοξους Εβραίους, όπως εμείς, να αγγίξουν οτιδήποτε μέσα στο χώρο είχε να κάνει με την παραγωγή του κρασιού.
Από τα δρύινα βαρέλια μέχρι τα εργαλεία της απόσταξης, οι μόνοι που μπορούσαν να τα αγγίξουν ήταν οι δύο νεαροί υπάλληλοι που φορούσαν το κιπά – το χαρακτηριστικό πλεκτό καπελάκι που φορούν οι πολύ πιστοί Εβραίοι. Ακόμα και η ξεναγός μας εκεί, απέφευγε να τα αγγίξει, αφού δεν δήλωνε ιδιαίτερα πιστή. Η ίδια μας διηγήθηκε όμως την ενδιαφέρουσα ιστορία του οινοποιείου, που μοιάζει να κουβαλά μέσα της την ίδια την ιστορία του θαύματος που έχει πετύχει μια ξερή χώρα, όπως το Ισραήλ, στη γεωργία.

Το οινοποιείο ανήκει σε ένα moshav, στην περιοχή Ramat Raziel, στους λόφους της Ιουδαίας. Όπου «moshav» είναι ένα ιδιότυπο εβραϊκό κοινόβιο, κάπως σαν τα kibbutz, με μεγαλύτερη όμως έμφαση στην ιδιοκτησία και στην επιχειρηματική δραστηριότητα και με τα μέλη του να συνδέονται συνήθως με οικογενειακούς δεσμούς. Στο συγκεκριμένο moshav, πρώτος παρήγαγε κρασί ο πατέρας της οικογένειας, ο κοσμοπολίτης Έλι Μπεν Ζάκι, ο οποίος το 1988 φύτεψε τα πρώτα αμπέλια, περισσότερο για να ικανοποιήσει την αγάπη του για τη γεωργία.
Παρότι οι λόφοι της Ιουδαίας, στα βιβλικά χρόνια, φημίζονταν για το κρασί τους, στις μέρες μας το ισραηλινό κρασί δεν τυγχάνει ιδιαίτερης διεθνούς φήμης, κυρίως διότι το μεγαλύτερο μέρος της χώρας καλύπτεται από έρημο, επομένως η καλλιέργεια αμπελιών στα εδάφη του θεωρούνταν μια μάλλον παράδοξη υπόθεση. Ο Έλι Μπεν Ζάκι όμως φάνηκε τυχερός: Το πρώτο κρασί βγήκε από τα αμπέλια του το 1992 και, αφού παλαιώθηκε για δύο χρόνια, την άνοιξη του 1995 το πρώτο μπουκάλι ήταν έτοιμο προς κατανάλωση.
Ο Ζάκι χάρισε μερικά μπουκάλια σε φίλους και συγγενείς, και, παρόλο που τα σχόλια που έπαιρνε ήταν πολύ εγκωμιαστικά, ο ίδιος δεν σκεφτόταν τότε να συνεχίσει την παραγωγή. Ώσπου, μια φίλη του δημοσιογράφος έστειλε το μπουκάλι της σε μια οινογνώστρια στο Λονδίνο, η οποία το σχολίασε τόσο κολακευτικά, που η συνέχιση της παραγωγής ήταν αναπόφευκτη για την οικογένεια του Μπεν Ζάκι. Σήμερα, το κρασί του εξάγεται σε 22 χώρες σε όλο τον κόσμο. Για την παραγωγή του, εκμεταλλεύεται την άφθονη ηλιοφάνεια που υπάρχει ολόχρονα στη χώρα και τα έξυπνα συστήματα άρδευσης.

Στάγδην άρδευση
Προσκεκλημένοι του υπουργείου Γεωργίας του Ισραήλ, ενόψει της έκθεσης Agritech (θα γίνει τον ερχόμενο Μάιο, στο Τελ Αβίβ), 32 δημοσιογράφοι απ’ όλο τον κόσμο, αυτό που μάθαμε -στη διάρκεια της τριήμερης παραμονής μας εκεί- είναι πως η επίμονη καλλιέργεια της ξερής γης του οφείλεται στα προηγμένα συστήματα άρδευσης που έχουν αναπτυχθεί στη χώρα. Κυρίως, πρόκειται για το σύστημα της στάγδην άρδευσης (drip irrigation), το οποίο μεταφέρει το νερό στις καλλιέργειες με πλαστικούς αγωγούς και στη συνέχεια ποτίζει σταγόνα-σταγόνα το κάθε φυτό ξεχωριστά, στη ρίζα του, επιτυγχάνοντας έτσι τη σχεδόν απόλυτη εκμετάλλευση της διαθέσιμης ποσότητας νερού και τη μείωση της σπατάλης νερού στο ελάχιστο.

Κάπως έτσι επιτεύχθηκε και η καλλιέργεια στην έρημο του Νέγκεβ. «Νέγκεβ» στα εβραϊκά σημαίνει ξηρός και έτσι αποκαλείται η έρημη ή ημιέρημη περιοχή στο νότιο Ισραήλ, που καλύπτει σήμερα το 55% της συνολικής έκτασης της χώρας. Παρότι φτωχή σε υπόγεια ύδατα και βροχόπτωση, η περιοχή καλλιεργήθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό, χάρη στο όραμα του ιδρυτή και πρώτου πρωθυπουργού του Ισραήλ, Νταβίντ Μπεν Γκουριόν.
Σε μία ιστορική ομιλία του, το 1955, ο Μπεν Γκουριόν είχε επισημάνει ότι οι άνθρωποι και το κράτος του Ισραήλ θα δοκιμαστούν στο Νέγκεβ και είναι εκεί που θα κριθεί η τύχη τους. Πίστευε πως μόνο με την κοινή προσπάθεια εθελοντών και τον κρατικό σχεδιασμό θα μπορούσε να εκπληρωθεί ο μεγάλος στόχος της κατοίκησης στο άγριο περιβάλλον της ερήμου και της καλλιέργειας σε αυτό.

Ζωή στην έρημο
Λίγα χρόνια μετά την ιστορική ομιλία του Μπεν Γκουριόν, το 1959, έφτασε στο Νέγκεβ μια παρέα νεαρών Ισραηλινών με πρόθεση να καλλιεργήσει την άνυδρη περιοχή. «Ήμασταν 40 άτομα απ’ όλο το Ισραήλ. Δέκα κορίτσια, τριάντα αγόρια. Αυτή ήταν η πιο απομακρυσμένη, ερημική περιοχή του Ισραήλ, δεν είχε πουθενά πηγή νερού. Ήρθαμε γιατί αυτό ήταν το όραμα του Μπεν Γκουριόν, που πίστευε ότι η έρημος είναι το μέλλον του Ισραήλ. Δεν υπήρχε τίποτα εδώ τότε», μας είπε ο 70χρονος σήμερα Άμνον Νάβον, όταν τον συναντήσαμε στη μέση κυριολεκτικά του πουθενά, σε έναν ξερό λόφο στην περιοχή του Αραβά.

Μας πήρε δυο-τρεις ώρες για να φτάσουμε ως εκεί οδικώς, διασχίζοντας πρώτα την περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας και έπειτα την παραμεθόριο κοντά στην Ιορδανία, όπου, για μια μεγάλη απόσταση, στα αριστερά μας, απλώνονταν οι βραχώδεις εκτάσεις της Ιορδανίας και δεξιά μας, σε απόσταση ελάχιστων μέτρων και στην ίδια γη, ένα ατέλειωτο, τεχνητό φοινικόδασος του Ισραήλ. Ο κ. Νάβον στεκόταν αγέρωχος μπροστά μας, κάτω από ένα υπόστεγο, και απαντούσε χωρίς δισταγμό στις αλυσιδωτές ερωτήσεις μας. Ασπρομάλλης, αλλά γεροδεμένος, φορούσε καπέλο και γυαλιά ηλίου και είχε το παντελόνι του σφιχτά δεμένο μια δερμάτινη ζώνη. Έμοιαζε με ηλικιωμένο σερίφη κάποιας επαρχιακής πόλης των ΗΠΑ και κανονικά, στην ηλικία που ήταν, σκεφτόμουν, θα μπορούσε να κάθεται και να απολαμβάνει τη σύνταξή του. Όμως το ροδαλό χρώμα στο δέρμα του πρόδιδε ότι η πενηντάχρονη σχέση του με τη γη δεν είχε διακοπεί ούτε για μια στιγμή και πως η ζωή του ήταν ακόμη στα χωράφια ή καλύτερα, στα θερμοκήπια που απλώνονταν γύρω του, κάτω απ’ το λόφο.
Τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης των 40 νέων στην έρημο του Αραβά, οι ίδιοι οι επιστήμονες δεν πίστευαν πως θα μπορούσαν να ζήσουν εκεί και να καλλιεργήσουν τη γη. Το νερό, όσο υπήρχε στο υπέδαφος, ήταν πολύ αλμυρό και οι θερμοκρασίες το καλοκαίρι ξεπερνούσαν τους 45 βαθμούς, φτάνοντας το χειμώνα και τους -5. Τα πρώτα χρόνια τίποτα δεν μπορούσε να στεριώσει στη γη, κι ας είχαν δοκιμάσει «σχεδόν όλα τα φυτά του κόσμου», όπως θυμάται ο Άρον Νάβον. «Ήμασταν νέοι, χαρούμενοι, για μας ήταν πρόκληση», λέει για τότε, που ως και το ηλεκτρικό ρεύμα περιοριζόταν σε τρεις ώρες μόνο τη μέρα, κι αυτές χάρη σε μια γεννήτρια.

Ώσπου, βλέποντας το αδιέξοδο, ο αρχηγός της κοινότητας αποφάσισε να επισκεφθεί τον ίδιο τον Μπεν Γκουριόν, φανερώνοντάς του ότι, αφού κανείς δεν πίστευε στο όραμά τους, η προσπάθειά τους να καλλιεργήσουν την έρημο ήταν καταδικασμένη να μείνει αβοήθητη και να αποτύχει. Την ίδια στιγμή, λέει ο Άρον Νάβον, ο Μπεν Γκουριόν έγραψε επιστολές προς όλους τους οργανισμούς και τις υπηρεσίες, προκειμένου να παράσχουν κάθε είδους βοήθεια στους τολμηρούς φερέλπιδες αγρότες. Και πράγματι, το 1964 τοποθετήθηκαν εκεί τα πρώτα συστήματα στάγδην άρδευσης, τα παρθενικά στην έρημο, τα οποία άφηναν στα φυτά τρεις φορές περισσότερο νερό από κάθε άλλο σύστημα άρδευσης. Όταν το πείραμα πέτυχε κι οι πρώτες καλλιέργειες πιπεριάς ήταν γεγονός, άρχισαν να καταφθάνουν στην περιοχή αγρότες κι επιστήμονες πρώτα απ’ όλο το Ισραήλ και έπειτα απ’ όλο τον κόσμο, για να δουν «τη μεγαλύτερη επανάσταση που έγινε ποτέ στη γεωργία», σύμφωνα με τον κ. Νάβον, την καλλιέργεια της ερήμου.
Κάπως έτσι, οι 40 τολμηροί πρώτοι κάτοικοι του Αραβά ευτύχησαν να δουν το όραμά τους να πραγματοποιείται και έζησαν εκεί, δημιουργώντας οικογένειες, που με τη σειρά τους ασχολήθηκαν με τη γεωργία. Σήμερα, στην περιοχή ζουν 600 οικογένειες, καλλιεργώντας σε 3.500 εκτάρια γης 150.000 τόνους λαχανικών, κυρίως ντομάτες και πιπεριές, που προορίζονται για εξαγωγή στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία.
Συνολικά, στην περιοχή του Κεντρικού Αραβά, στην οποία το κράτος του Ισραήλ επενδύει πολλά για την αξιοποίησή της, υπάρχουν σήμερα εφτά κοινότητες με 3.000 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνται με την καλλιέργεια της γης, τη βιολογική γεωργία, την ιχθυοκαλλιέργεια και τις τουριστικές υποδομές. Παρότι άνυδρη, η γη του Αραβά παράγει, χάρη στα κατάλληλα συστήματα άρδευσης, το 65% των φρέσκων λαχανικών και το 13% των ανθέων του Ισραήλ, δραστηριότητα όχι απαραίτητα προσοδοφόρα, εξαιτίας του μεγάλου κόστους παραγωγής και μεταφοράς των προϊόντων στο εξωτερικό. «Η γεωργία είναι τρόπος ζωής, όχι ευκαιρία πλούτου», μας είπε χαρακτηριστικά ο Σινιντάν Κο, στο θερμοκήπιο του οποίου είχαμε κόψει μερικές εξαιρετικά εύγεστες πράσινες πιπεριές.

Υπερ-παραγωγικές αγελάδες
Οι τεχνολογίες που έχει δημιουργήσει το Ισραήλ στον τομέα της γεωργίας και της κτηνοτροφίας δεν περιορίζονται στην άρδευση. Στη χώρα έχουν αναπτυχθεί και σημαντικοί μηχανισμοί για την περισσότερο αποδοτική εκμετάλλευση των καρπών ή των ζώων. Δέκα χρόνια πριν, για παράδειγμα, όταν ανακαλύφθηκαν οι ευεργετικές ιδιότητες του ροδιού, το Ινστιτούτο Αγροτικής Μηχανικής ανέπτυξε με την εταιρεία Juran έναν μηχανισμό για τον καθαρισμό του ροδιού, με τον οποίο παίρνουν από το φρούτο το 95% του καρπού του. Ό,τι περισσεύει, μαζί με τις φλούδες, δεν πετάγεται, αλλά γίνεται τροφή για τα ζώα.
Σε ό,τι αφορά στην κτηνοτροφία, αρκεί να σημειωθεί πως το Ισραήλ έχει τη μεγαλύτερη παραγωγή γάλακτος ανά αγελάδα. Ο λόγος δεν είναι ότι οι αγελάδες της χώρας είναι βιονικές, αλλά ότι έχουν αναπτυχθεί τεχνολογίες τέτοιες που επιτρέπουν στο ζώο να δίνει όσο το δυνατόν περισσότερο γάλα στη διάρκεια της ζωής του. Για παράδειγμα, με τη βοήθεια κομπιούτερ και μικροτσιπ υπολογίζεται καθημερινά η ποσότητα τροφής που δίνεται στο ζώο, το άρμεγμα γίνεται με μηχανές που ελέγχουν την ίδια στιγμή την ακριβή ποσότητα του γάλακτος, ενώ οι στάβλοι αερίζονται διαρκώς, αλλά και ψύχονται στη διάρκεια του καυτού, δύσκολου ισραηλινού καλοκαιριού. Πολύ περισσότερο, χάρη σε δορυφορικά συστήματα, είναι δυνατή η παρακολούθηση της κάθε μίας αγελάδας ξεχωριστά σε κάθε φάρμα, τόσο στο Ισραήλ όσο και στον υπόλοιπο κόσμο, καθώς η συγκεκριμένη τεχνολογία εξάγεται σε πολλές χώρες.
Έτσι, αν η θερμοκρασία μίας αγελάδας ανέβει στη διάρκεια της ημέρας και δώσει λιγότερο γάλα απ’ ότι συνήθως, ειδοποιείται ο κτηνοτρόφος, ώστε να εξετάσει το ζώο για τυχόν ασθένεια. Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση της ασθένειας, προκειμένου το ζώο να παραμείνει παραγωγικό. Η συγκεκριμένη τεχνολογία χρησιμοποιείται σήμερα για περισσότερες από 10 εκατ. αγελάδες παγκοσμίως, χάρη στον εμπνευστή της εταιρείας SCR, τον Μέιρ Ραμπίνοβιτζ, έναν πρώην τεχνικό ραντάρ της ισραηλινής πολεμικής αεροπορίας, ο οποίος στα 23 του απολύθηκε από την αεροπορία και ίδρυσε την εταιρεία ηλεκτρονικών μαζί με δύο φίλους του. Μια μέρα, καθώς εργάζονταν σε μια αποθήκη στη Νετάνια, τους πλησίασε ένας αγρότης ζητώντας τους να επισκευάσουν μια συσκευή αρμέγματος που είχε χαλάσει. Δύο χρόνια μετά, η συσκευή είχε μετατραπεί σε ένα σύστημα που άρμεγε αυτόματα με αισθητήρα, το πρώτο στον κόσμο, το οποίο άρχισαν να πωλούν στα τέλη του ’70, συνεχίζοντας την πορεία τους με την SCR με νέες, καινοτόμες τεχνολογίες για την κτηνοτροφία.

Η μεταφορά του νερού
Στην περιοχή του Αραβά η ετήσια βροχόπτωση είναι μόλις 20mm. «Εάν δεν δουλέψει το σύστημα του νερού, έχουμε πεθάνει!», μας λέει ο Άλον Γκάντιελ, διευθυντής του Συμβουλίου Έρευνας και Ανάπτυξης του Αραβά, καθώς στέκεται μπροστά από μία καλυμμένη δεξαμενή 150.000 κ.μ. νερού, στη μέση της ερήμου. Το νερό προέρχεται από 50 πηγάδια που φτάνουν σε βάθος 100-500μ. Συλλέγεται στη διάρκεια της νύχτας, όταν η κατανάλωση είναι ελάχιστη, και διανέμεται την ημέρα μέσα από το δίκτυο της Εθνικής Εταιρείας Ύδρευσης, ανάλογα με τις ανάγκες. Ταυτόχρονα, κάθε moshav της περιοχής έχει μονάδα αφαλάτωσης για να το επεξεργάζεται και για να καλύπτει τις οικιστικές ανάγκες ύδρευσης. Σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα, οι καλλιέργειες βελτιώνονται χάρη στο αφαλατωμένο νερό, όπως συμβαίνει με τις φράουλες, οι οποίες γενικά «δείχνουν» προτίμηση στο γλυκό νερό.

Με το 60% της άρδευσης σε ολόκληρη τη χώρα να προέρχεται από ανακυκλωμένο νερό, το Ισραήλ καταβάλλει σημαντική προσπάθεια για την εξοικονόμηση υδάτινων πόρων. Ωστόσο, τα συστήματα εξοικονόμησης νερού, όπως η στάγδην άρδευση, την οποία επινόησε το 1965 ο Σίμχα Μπλας, της Netafim, αποτελούν μόνο το 4% της παγκόσμιας άρδευσης, ενώ περίπου το 80% του νερού στις καλλιέργειες προέρχεται από τις σπάταλες και λιγότερο αποδοτικές πλημμύρες. Με δεδομένο αυτό, το υπουργείο Γεωργίας, σε συνεργασία με το υπουργείο Εξωτερικών, υλοποιούν εδώ και 50 χρόνια προγράμματα εκμάθησης οικονομικής και αποδοτικής γεωργίας σε 97 χώρες απ’ όλο τον κόσμο. Οι εκπαιδευόμενοι από την Κίνα, την Ινδία, τις Φιλιππίνες, την Αιθιοποία, τη Σενεγάλη, την ΠΓΔΜ και αλλού, περνούν μερικές εβδομάδες στο Κέντρο Διεθνούς Συνεργασίας για τη Γεωργική Ανάπτυξη (CINADCO), όπου διδάσκονται τις τεχνικές, προκειμένου να τις διδάξουν στη συνέχεια στους συμπατριώτες τους.

H Agritech
Η 18η διεθνής έκθεση Agritech 2012, για τις νεότερες τεχνολογίες στη γεωργία και την κτηνοτροφία, θα πραγματοποιηθεί στο Τελ Αβίβ στις 15-17 Μαΐου 2012. Οι εκθέτες δραστηριοποιούνται στον τομέα της οικολογικής γεωργίας, των γεωργικών μηχανημάτων, της γεωργικής αρχιτεκτονικής, της βιοτεχνολογίας, των λιπασμάτων, της ανθοκομίας, της ιχθυοκαλλιέργειας, των θερμοκηπίων, των υπηρεσιών εισαγωγής και εξαγωγής και λοιπά. Φέτος θα φιλοξενήσει και διεθνές συνέδριο με θέμα «Plasticulture for a Green Planet», για τη χρήση πλαστικών εργαλείων στη γεωργία. Το 2009, στην Agritech συμμετείχαν 231 εταιρείες, από τις οποίες οι 56 ήταν από το εξωτερικό, ενώ οι επισκέπτες ξεπέρασαν τους 30.000.
Info: http://www.agritech.org.il

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 15/1/2012.

20120115_israel_1 (pdf)
20120115_israel_2

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s