Τέσσερις φορές πρόσφυγας…

Ο μεγάλος μουσικός που επέζησε από τη γενοκτονία των Αρμενίων

«Βαχάν» στα αρμένικα σημαίνει ασπίδα. Και ο Βαχάν Μπετελιάν είχε στ’ αλήθεια σταθεί σαν ασπίδα στην οικογένειά του

Της Χρύστας Ντζάνη*

Ένα βιολί, που κατασκευάστηκε κατά παραγγελία στη Γερμανία πριν από 99 χρόνια, είναι το μόνο πράμα που έφερε μαζί του στην Κύπρο από την Κιλικία ο περίφημος Αρμένιος μουσικός Βαχάν Μπετελιάν, που έγινε στη ζωή του τέσσερις φορές πρόσφυγας: Τρεις που έφυγε από την Κιλικία (για την Κύπρο, το Χαλέπι και ξανά και οριστικά για την Κύπρο) και μία που εγκατέλειψε το σπίτι του στη βορειοδυτική Λευκωσία, μετά τις ταραχές του ’63.
«Κάθε φορά που γύριζε, δεν έβρισκε τίποτα και άρχιζε ξανά από την αρχή», μας διηγήθηκε ο εγγονός του, Βαχάν Αϊνετζιάν, με αφορμή την επέτειο της γενοκτονίας των Αρμενίων, στις 24 Απριλίου. Εκείνη τη μέρα, το 1915, οι οθωμανικές αρχές συνέλαβαν και σκότωσαν την ηγεσία της αρμενικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης, ενώ λίγα χρόνια πριν, το 1909, είχε προηγηθεί η σφαγή Αρμενίων της Κιλικίας. Το 1915-1923, όμως, έλαβε χώρα το μεγαλύτερο μέρος του σχεδίου εξόντωσης των Αρμενίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έμεινε στην ιστορία ως η Γενοκτονία των Αρμενίων: Περίπου 1,5 εκατ. άνθρωποι σφαγιάστηκαν ή εξαναγκάστηκαν σε εξουθενωτικές πορείες θανάτου στην έρημο. Όσοι επέζησαν κατέφυγαν σε γειτονικές περιοχές (Κύπρος, Λίβανος, Ελλάδα), στις ΗΠΑ κ.α.. Σχεδόν 9.000 Αρμένιοι ήρθαν στην Κύπρο, είτε γιατί ένιωθαν ασφάλεια υπό τη βρετανική διοίκηση είτε διότι τα ναύλα δεν έφταναν για ένα μεγαλύτερο ταξίδι με το ατμόπλοιο. Περίπου 1.300 παρέμειναν έκτοτε στο νησί και διακρίθηκαν στις τέχνες, το εμπόριο και τις επιστήμες. Ανάμεσά τους και ο Βαχάν Μπετελιάν, ο επονομαζόμενος αργότερα και «πατέρας της μουσικής στην Κύπρο».

Τους έσωσε το βιολί
«Βαχάν» στα αρμένικα σημαίνει ασπίδα. Και ο Βαχάν Μπετελιάν είχε στ’ αλήθεια σταθεί σαν ασπίδα στην οικογένειά του, αφού χάρη στις εξαιρετικές ικανότητές του στη μουσική κατάφερε να μείνουν στο Χαλέπι της σημερινής Συρίας και να αποφύγουν την εξορία που ακολούθησαν οι υπόλοιποιΑρμένιοι, που σήμαινε και τον αφανισμό τους.
Ο Βαχάν γεννήθηκε στα Άδανα το 1894, όταν άρχιζαν οι πρώτες σφαγές των Αρμενίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. «Είναι μεγάλη ιστορία πώς η οικογένειά μας κατάφερε να μην πάει στην έρημο και να καταλήξει όπως οι άλλοι», λέει σήμερα ο εγγονός του Βαχάν Αϊνετζιάν, που άκουσε δεκάδες φορές τον παππού του να τη διηγείται. Η πρώτη προσφυγιά ήρθε το 1909, όταν έγιναν οι πρώτες σφαγές Αρμενίων στα Άδανα -περίπου 30.000 άνθρωποι χάθηκαν τότε. Η οικογένεια ήρθε στη Λάρνακα για τέσσερα χρόνια, μέχρι να περάσει το κακό. Το 1913, βλέποντας πως η κατάσταση στην Κιλικία είχε εκτονωθεί, αποφάσισαν να επιστρέψουν, διότι ο πατέρας του Βαχάν, ο Χαρουτιούν Μπετελιάν, ήταν χρυσοχόος στα Άδανα και είχε δουλειές εκεί. Ο Βαχάν βρίσκει τότε την ευκαιρία να κάνει σπουδές στη Μουσική, στο St. Paul’s College, στην Ταρσό. Όχι όμως για πολύ: Το 1915, με την έναρξη του κυρίως σχεδίου εξόντωσης των Αρμενίων, όταν διατάχθηκε ο εκτοπισμός τους σε απομακρυσμένες περιοχές της Αυτοκρατορίας, η οικογένεια Μπετελιάν θα βρεθεί στο Χαλέπι μαζί με τους υπόλοιπους Αρμένιους των Αδάνων. Εκεί, ένας γνωστός του Βαχάν, που είχε φτάσει στην πόλη νωρίτερα, είχε διευθετήσει να πάρει μια δουλειά στη Σχολή Τεχνών στο Χαλέπι, ως μουσικός, προκειμένου να διδάξει βιολί. Με αυτή τη δουλειά εξασφάλισε άδεια παραμονής από τον αρχηγό της αστυνομίας για τον ίδιο και την οικογένειά του για να μείνουν στο Χαλέπι. «Με χίλια δύο βάσανα», διηγείται ο εγγονός του, «δωροδοκούσε αστυνομικούς, στην αρχή του έδωσαν ένα χαρτί που δεν το δέχτηκε ο αστυνομικός κτλ. Κατάφερε όμως να κρατήσει την οικογένειά του εκεί. Οι υπόλοιποιΑρμένιοι που έφυγαν από το Χαλέπι και πήγαν κοντά στην πόλη Ντερζόρ (Der El-Zor) έμειναν στο έλεος του Θεού. Εκεί σφαγιάστηκαν οι περισσότεροιΑρμένιοι».
Στο Χαλέπι η οικογένεια έμεινε τέσσερα χρόνια, ώσπου κηρύχθηκε εκεχειρία και η στάθμευση των γαλλικών στρατευμάτων στην Κιλικία ανανέωσε το αίσθημα ασφάλειας των Αρμενίων. Επιστρέφουν στα Άδανα, όπου και πάλι δεν βρίσκουν τίποτα και αρχίζουν από την αρχή. Ο Βαχάν συνεχίζει τις σπουδές του και το 1920 παίρνει πτυχίο B.A. Bachelor of Arts από το αμερικανικό St. Paul’s College της Ταρσού. Η επιστροφή στην πατρώα γη όμως δεν κρατάει πολύ: Τα γαλλικά στρατεύματα γρήγορα εγκαταλείπουν την Κιλικία κι η οικογένεια Μπετελιάν αποφασίζει να φύγει οριστικά για την Κύπρο, προκειμένου να σωθεί.

Οριστικά στην Κύπρο

Το 1921 εγκαθίστανται στη Λευκωσία, στην αρμένικη συνοικία που είχε σχηματιστεί στη βορειοδυτική πλευρά της τότε πόλης, μέσα στον τούρκικο μαχαλά. Το γεγονός ότι μιλούσαν τα τουρκικά ήταν το κύριο κριτήριο τότε για να κατοικήσουν σ’ αυτή την περιοχή οι Αρμένιοι που έφτασαν στην Κύπρο, οι οποίοι δεν φοβούνταν μήπως το σκηνικό της σφαγής επαναληφθεί και στην Κύπρο από τους Τούρκους κατοίκους του νησιού. «Θεωρούσαν ότι θα υπήρχε νόμος και τάξη. Πιστεύω πως από τη μία υπήρχε ο φόβος μέσα τους μην γίνει το ίδιο όπως στην Τουρκία, από την άλλη ο κόσμος ο απλός δεν φοβόταν τον κοινό Τούρκο, στο διπλανό σπίτι. Έπρεπε να βρουν μια χώρα που θεωρείτο ασφαλής. Η Κύπρος, επειδή ήταν βρετανική αποικία, πίστευαν ότι δεν θα είχε ταραχές και πολέμους. Φυσικά, αυτό ήταν λάθος. Έγινε και πόλεμος και διαταραχές και πραξικόπημα και τουρκοκυπριακή ανταρσία», αναφέρει σήμερα ο Βαχάν Αϊνετζιάν.
Πίσω στο 1921, ο παππούς του, ο Βαχάν Μπετελιάν, βρίσκει καταφύγιο στη μουσική. Ιδρύει τη χορωδία της αρμένικης εκκλησίας και λίγο αργότερα, το 1925, ιδρύει και την πρώτη ορχήστρα στην Κύπρο, από έγχορδα. Ο ίδιος έπαιζε πάντα με το αγαπημένο του βιολί που είχε αποκτήσει το 1913, που ήταν και το μόνο ενθύμιό του από τα Άδανα. Ταυτόχρονα, για να βγάλει τα προς το ζην, διδάσκει ως μουσικός σε ωδεία, και σταδιακά στο αρμένικο δημοτικό, στο Μελκονιάν, στην Αγγλική Σχολή, στο Τουρκικό Λύκειο και κατ’ ιδίαν, στο σπίτι.
Σύντομα, ο τότε κυβερνήτης της Κύπρου Σερ Ρόναλντ Στορς μαγεύεται από τις ικανότητές του και τον καλεί συχνά να παίξει στις δεξιώσεις του. Ανάμεσα στις στιγμές που ξεχώρισε με τη δεξιοτεχνία του στο βιολί ήταν το 1927 σε μία συναυλία στο κατάμεστο Θέατρο Παπαδόπουλος της εποχής, όταν έπαιξε μπροστά στον εξόριστο πρίγκιπα της Ιορδανίας, που ήταν φιλοξενούμενος του κυβερνήτη. Τόσο πολύ άρεσε η μουσική του στον πρίγκιπα, που τον φιλοδώρησε με 50 χρυσά φλουριά, με τα οποία αγόρασαν μουσικά όργανα.
Το 1931 παντρεύεται την Αλίς Κεσισιάν, μια νεαρή Αρμένισα από τη Μερσίνα, που είχε έρθει από το 1920 στην Κύπρο για να φοιτήσει στο σχολείο των Καλογριών στη Λάρνακα. Στο γάμο τους, ο κυβερνήτης Στορς τους έστειλε για δώρο την προσωπική του ταμπακιέρα. Απέκτησαν μαζί δύο παιδιά, την Άρτα και τον Χαρουτιούν, που ασχολήθηκαν με τη σειρά τους με τη μουσική, όπως και όλα τα πέντε εγγόνια του Βαχάν.
Ώσπου, το 1963, ο Βαχάν γίνεται για τέταρτη φορά πρόσφυγας, όταν με τις δικοινοτικές συγκρούσεις αναγκάστηκαν να αφήσουν το σπίτι τους, κοντά στο Λήδρα Πάλας, για να κατοικήσουν στη νότια Λευκωσία. «Να χτίζουμε σπίτια και να τα παίρνουν οι Τούρκοι;», είπε τότε ο Βαχάν, που έκτοτε νοίκιαζε ως το τέλος της ζωής του, το 1990. Την προσφυγιά, πάντως, δεν τη γλίτωσε ούτε ο γαμπρός του, ο Ναζαρέτ Αϊνετζιάν. Το εμπορικό κατάστημα που είχε, στην αρμένικη συνοικία, κάηκε από τους Τούρκους κατά τη διάρκεια της τουρκοκυπριακής ανταρσίας από τρεις βόμβες που κάψανε τρία μαγαζιά, το ένα δίπλα στο άλλο, όλα αρμένικα. Όπως κι ο πεθερός του, ξανάρχισε κι αυτός απ’ την αρχή.

Ο Βαχάν Μπετελιάν έφυγε πλήρης ημερών στις 3 Απριλίου 1990, ετών 96. Είχε προλάβει να τιμηθεί από τη βασίλισσα Ελισάβετ Β’, τον Πατριάρχη Αρμενίων Χορέν Α’, το υπουργείο Παιδείας της Κύπρου κ.ά., ενώ είχε κερδίσει και την αγάπη των εκατοντάδων μαθητών του. Υπήρξε πάντα ευγνώμων στους Κύπριους για τη φιλοξενία και την υποδοχή τους από την πρώτη μέρα. Άλλωστε, δεν περίμενε πια να επιστρέψει στη γενέθλια γη της Κιλικίας. «Πιστεύω ότι είχαν βγάλει από το νου τους ότι θα γυρίσουν. Εξάλλου, δεν έχω ακούσει κανέναν να επέστρεψε μετά το ’20 στην Τουρκία, με εξαίρεση την Πόλη, όπου ζουν 70.000 Αρμένιοι. Όπου έφυγαν πρόσφυγες, κανένας δεν γύρισε πίσω. Τα εδάφη αυτά μας ανήκουν. Έστω κι αν δεν φαίνονται ελπίδες στον ορίζοντα για επιστροφή, δεν θα πάψουμε να ελπίζουμε και να αγωνιζόμαστε ότι κάποια μέρα, μακάρι να είναι σύντομα, θα επιστραφούν στον αρμενικό λαό αυτά που του ανήκουν και θα αναγνωρισθεί η Αρμενική Γενοκτονία ακόμα και από την Τουρκία», λέει σήμερα ο Βαχάν Αϊνετζιάν, που έμεινε να κρατάει εκτός από τη μνήμη της οικογένειας, και το ιστορικό βιολί του παππού του.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 29/4/2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s