Τα χαμένα μωρά των Εβραίων

Αναζητώντας πιστοποιητικά για τα παιδιά του 1946-49

Γεννημένοι στην Κύπρο, από επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος που κρατούνταν στο νησί από Βρετανούς, περίπου 2.200 Εβραίοι αναζητούν σήμερα τα χαρτιά της γέννησής τους

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Η Μίριαμ Μπισκ, μια Εβραία που ζει στην Αμερική, γιόρτασε στις 14 Σεπτεμβρίου τα 65 της χρόνια με μια επίσκεψη, για πρώτη φορά στη ζωή της, στον τόπο όπου γεννήθηκε -την Κύπρο. Είναι ένα από τα 2.200 μωρά που είδαν το πρώτο φως στο νησί στο διάστημα 1946-1949, σε συνθήκες αιχμαλωσίας, παιδί Εβραίων που κρατούσαν οι Βρετανοί έγκλειστους σε στρατόπεδα, προκειμένου να μην εποικήσουν την Παλαιστίνη. Η ιστορία της αποτελεί μια σύνοψη του επώδυνου εκτοπισμού εκατομμυρίων Εβραίων από την Ευρώπη, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προπάντων εκείνων των 52.000 άτυχων -μέσα στην τύχη της επιβίωσής τους από τους Ναζί- που λίγο προτού ή λίγο αφότου έφτασαν στην Παλαιστίνη, στάλθηκαν με τη βία στην Κύπρο από τους Βρετανούς και έζησαν ξανά, για κάποιους μήνες, ως έγκλειστοι: Οι γονείς της Μίριαμ, η Λόλα και ο Σάλεκ Νάτζμαν, μεγάλωσαν στο Λοντζ της κεντρικής Πολωνίας, στη μεγαλύτερη τότε εβραϊκή κοινότητα της Ευρώπης, μετά από αυτήν της Βαρσοβίας. Η πόλη καταλήφθηκε τον Σεπτέμβρη του 1939 από τους Ναζί, οι οποίοι άρχισαν αμέσως να προπηλακίζουν τους Εβραίους, δεσμεύοντας ταυτόχρονα την περιουσία τους, για να μετατρέψουν σύντομα την κοινότητα σε γκέτο. Οι γονείς της Μίριαμ κατάφεραν να διαφύγουν στη Σοβιετική Ένωση, όπου δούλεψαν σε στρατόπεδα εργασίας, για να επιστρέψουν έξι χρόνια μετά, με το τέλος του πολέμου. Από κει, ξεκίνησε το μακρύ τους ταξίδι πρώτα για την Αυστρία (Βιέννη και Χάιντ) κι ύστερα, διασχίζοντας πεζοί τις Άλπεις, για την Ιταλία (Μιλάνο, Ριβόλι, Γένοβα), όπου επιβιβάστηκαν σε καράβι με προορισμό την Παλαιστίνη, στην οποία είχαν ήδη αρχίσει να συγκεντρώνονται χιλιάδες Εβραίοι απ’ όλο τον κόσμο, με στόχο τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ (παρόμοια διαδρομή, από την Πολωνία, τη Σοβιετική Ένωση, τη Ρουμανία και την Τσεχοσλοβακία νύχτα-μέρα προς τον νότο, ακολούθησαν περίπου 250.000 Εβραίοι επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος, μια πορεία που είναι γνωστή ως «Bericha», δηλαδή «Η φυγή»). Στη διαδρομή, η Λόλα Νάτζμαν, έγκυος ήδη τη Μίριαμ, αρρώστησε βαριά και εξουθενώθηκε τόσο που, αδυνατώντας πια να περπατήσει, έπεσε στο χιόνι και παρακαλούσε να πεθάνει εκεί. Οι υπόλοιποι της παρέας αναγκάστηκαν να την κουβαλούν για μέρες και τελικά κατάφεραν να επιβιβαστούν σε πλοίο. Όμως, λίγο προτού πιάσει στεριά στην Παλαιστίνη, το πλοίο ανακόπηκε από τους Βρετανούς και, μετά από ένα σύντομο πέρασμα από το λιμάνι της Χάιφας, γύρισε στην Κύπρο, όπου οι 1.500 επιβάτες του κλείστηκαν στο στρατόπεδο του Καράολου, βόρεια της Αμμοχώστου. Εκεί γεννήθηκε και η Μίριαμ, στις 14 Σεπτεμβρίου 1947. Την ιστορία της οικογένειάς της την έμαθε από το ημερολόγιο που η μητέρα τους χάρισε στα παιδιά της όταν εκείνη έκλεισε τα 65. Και φέτος που η Μίριαμ έφτασε στην ίδια ηλικία, εκπλήρωσε ένα όνειρο πολλών δεκαετιών: Ακολούθησε βήμα-βήμα την πορεία της οικογένειάς της μετά τον πόλεμο, ξεκινώντας η ίδια από τις ΗΠΑ, όπου μένει, κι από κει στην Πολωνία, την Αυστρία, την Ιταλία και στο τέλος, έκανε τα γενέθλιά της στην Κύπρο, όπου γεννήθηκε. Σε όλο αυτό το μακρύ ταξίδι, μαζί με τις θετές αναμνήσεις από τις κακουχίες των γονιών της, και τη βαριά συγκίνηση για το τάμα που εκπληρώθηκε, αλλά και το άχθος της μάνας της τον καιρό που την κυοφορούσε, τη συνόδευε και μία πίκρα: Όσο κι αν προσπάθησε, δεν βρήκε κανένα πιστοποιητικό για τη γέννησή της στην Κύπρο. Παρότι ο αριθμός των παιδιών που γεννήθηκαν από Εβραίους στα στρατόπεδα του Καράολου και της Δεκέλειας ή στο BMH στη Λευκωσία δεν ήταν ευκαταφρόνητος, δεν υπάρχει πουθενά συγκεντρωτική λίστα των γεννήσεών τους, καθιστώντας στους ίδιους αδύνατη -με κάποιες ελάχιστες εξαιρέσεις- την εύρεση του πιστοποιητικού γεννήσεώς τους. Η Μίριαμ μάλιστα αστειεύεται πως ο παππούς της που γεννήθηκε την ίδια μέρα, 73 χρόνια πριν, στις 14/9/1874, στην Πολωνία, έχει πιστοποιητικό γεννήσεως, η ίδια όμως όχι.

Τα άγραφα παιδιά

Η ιστορία της Μίριαμ δεν είναι η μοναδική. Σύμφωνα με τον πρέσβη του Ισραήλ στην Κύπρο, Μάικλ Χαράρι, ιστορίες σαν κι αυτές ενδυναμώνουν τις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών. Είναι άλλωστε όλο και περισσότεροι οι Εβραίοι που γεννήθηκαν στο νησί εκείνη την περίοδο και που, αναζητώντας τις ρίζες τους, απευθύνονται στην πρεσβεία για να βρουν κάποιο πιστοποιητικό, περισσότερο για συναισθηματικούς λόγους. «Οι προσπάθειές μας εστιάζουν στο να συγκεντρώσουμε πληροφορίες για το πού μπορούν να βρουν αυτά τα στοιχεία. Απ’ ό,τι γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, τα στοιχεία βρίσκονται κυρίως στο Ισραήλ και στην Αγγλία. Ίσως και στην Κύπρο», δήλωσε ο ίδιος στον «Π».
Σε ρεπορτάζ της, τον περασμένο Αύγουστο, η αρχαιότερη σύγχρονη εβραϊκή εφημερίδα, η Haaretz, αναφέρεται στον επίμονο αγώνα του Γίτζακ Τόιτς, διευθυντή των αρχείων της American Joint Distribution Community, στην Ιερουσαλήμ, να εντοπίσει τα περισσότερα από τα 2.000 μωρά που γεννήθηκαν από Εβραίους πρόσφυγες έγκλειστους στα κυπριακά στρατόπεδα την περίοδο 1946-1949.
«Η θεωρία μου είναι ότι κάποιος αποφάσισε, για άγνωστους λόγους, να πετάξει τη λίστα», ανέφερε ο Τόιτς στην εφημερίδα, για το γεγονός ότι μέχρι σήμερα, 65 χρόνια μετά, δεν έχει βρεθεί καμία συγκεντρωτική λίστα με τα ονόματα των παιδιών και άλλες λεπτομέρειες. Κι αυτό, παρότι από τη σύστασή τους, στις αρχές του περασμένου αιώνα, τα αρχεία της Joint στην Ιερουσαλήμ τηρούν αρχεία των δραστηριοτήτων τους προκειμένου να βοηθήσουν τους Εβραίους σε όλο τον κόσμο. Μόνο μια χούφτα εγγράφων όμως αφορά τους Εβραίους της Κύπρου. «Ίσως σκέφτηκε ότι δεν ήταν σημαντική ή ίσως να μην φανταζόταν ότι τα στρατόπεδα θα λειτουργούσαν για τόσο μεγάλο διάστημα και θα χρειαζόταν να διασωθεί η σχετική τεκμηρίωση», λέει. Ο Τόιτς άρχισε την αναζήτηση πριν δυο χρόνια, όταν ένας αρχειοφύλακας που καταχωρούσε τις δραστηριότητες της Joint στην Κύπρο παρατήρησε ότι δεν υπήρχε καμία συγκεντρωτική λίστα των μωρών που είχαν γεννηθεί στα στρατόπεδα. Αρχικά, βρήκε αναφορές που είχαν σταλεί στην Joint από το Βρετανικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο της Κύπρου (ΒΜΗ) και απαριθμούσαν τις γεννήσεις στα στρατόπεδα, ανά εβδομάδα. Υπάρχουν περίπου 20 τέτοιες αναφορές, με 600 ονόματα. Στη συνέχεια, στράφηκε στα Εθνικά Αρχεία της Μεγάλης Βρετανίας και στο Αυτοκρατορικό Πολεμικό Μουσείο, χωρίς αποτέλεσμα. Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να βρει στοιχεία στα βρετανικά αρχεία, ζήτησε τη βοήθεια του Βρετανικού Κοινοβουλίου και αναμένεται να υποβληθεί σύντομα μια κοινοβουλευτική ερώτηση, υποχρεώνοντας την κυβέρνηση να του επιτρέψει την πρόσβαση στις πληροφορίες.

Οι αριθμοί στα μπράτσα

Τότε, εμφανίστηκε ένας βιβλιοθηκάριος από το Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον και του είπε ότι είχε εντοπίσει ένα αρχείο γεννήσεων από τα στρατόπεδα της Κύπρου, συνταγμένο από έναν ντόπιο ραβίνο. Το αρχείο περιλάμβανε 400 ονόματα, ορισμένα εκ των οποίων στα εβραϊκά, με τις ημερομηνίες γέννησης και τα ονόματα των γονέων. Μάλιστα, τα περισσότερα από τα ονόματα δεν εμφανίζονταν στις λίστες που είχε ήδη βρει ο Τόιτς. Άλλα έγγραφα εντόπισε στο σημείο εθνικής κληρονομιάς Atlit, όπου βρισκόταν ένα στρατόπεδο κράτησης μεταναστών, στα Κεντρικά Σιωνιστικά Αρχεία στην Ιερουσαλήμ, ή στα αρχεία της International Tracing Service στη Γερμανία, που λειτουργούσε κάτω από τη διοικητική ομπρέλα της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού.
Τότε, σκέφτηκε να στραφεί στα Κρατικά Αρχεία του Ισραήλ, που απείχαν μόλις 10 λεπτά από τα γραφεία της Joint στην Ιερουσαλήμ. Και πράγματι, εκεί βρήκε 400 ακόμη ονόματα, καθώς και τις αναφορές της βρετανικής αστυνομίας. «Όταν οι μετανάστες ήρθαν στο Ισραήλ θεωρήθηκαν παράνομοι και η βρετανική αστυνομία τους άνοιξε φακέλους [πριν τους απελάσει]. Είναι εκπληκτικό. Τους ανοίγεις και βλέπεις τις εικόνες και τα δακτυλικά αποτυπώματα που τους είχαν πάρει». Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις, αντί για δαχτυλικά αποτυπώματα, οι Βρετανοί είχαν γράψει τους αριθμούς που είχαν χαραχθεί στα μπράτσα των επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Έμειναν 500 μωρά

Χάρη στη συστηματική του έρευνα, ο Τόιτς κατάφερε να βρει 1.700 ονόματα από τα «χαμένα μωρά της Κύπρου», που είναι σήμερα περίπου 65 ετών. Με αρκετούς έχει ανταλλάξει emails και τους έχει συναντήσει. Ανάμεσά τους και η Ζεχαβίτ Μπλούμενφελντ, μια γνωστή στην Κύπρο Ισραηλινή (ο «Π» έχει καταγράψει την ιστορία της στο παρελθόν), η οποία γεννήθηκε στο ΒΜΗ τον Μάιο του 1948. Η Ζεχαβίτ υπήρξε από τους λίγους τυχερούς: Χάρη στην εθελοντική της προσφορά σε Κύπριους ασθενείς που νοσηλεύονται στο Ιατρικό Κέντρο Sheba, γνώρισε έναν Κύπριο που εργάζεται στο υπουργείο Εσωτερικών. Εκείνος, συγκινημένος από την ιστορία της, την κάλεσε και στο υπουργείο, όπου τελικά έκπληκτη η Ζεχαβίτ, κατάφερε να βρει το πιστοποιητικό της, με την βρεφική της φωτογραφία συνημμένη σ’ αυτό. «Συγκινήθηκα μέχρι δακρύων. Είχε όλες τις λεπτομέρειες -το στρατόπεδο όπου γεννήθηκα, λεπτομέρειες για τους γονείς μου και το γένος της μητέρας μου», λέει η Ζεχαβίτ, το δεύτερο παιδί των Μπλούμενφελντ, που είχαν ξεκινήσει από τη Ρουμανία για την Παλαιστίνη και η πορεία τους ανακόπηκε από τους Βρετανούς στην Κύπρο, την πρωτοχρονιά του ’48. Και η Ζεχαβίτ με τη σειρά της συμβολίζει την εβραϊκή διασπορά: Η μεγάλη της αδερφή γεννήθηκε στη Ρουμανία, η ίδια στην Κύπρο κι ο αδερφός της αργότερα στο Ισραήλ -ένα παιδί για κάθε σταθμό της οικογένειας. «Σαν παιδί δεν ήθελα ν’ ακούω εκείνη την ιστορία, αλλά σήμερα με συγκινεί αφάνταστα. Όταν κάποιος μεγαλώνει, η ταυτότητά του γίνεται πολύ σημαντική γι’ αυτόν και αρχίζει πάλι να την αναζητάει», περιγράφει η ίδια. Όπως λέει, οι Βρετανοί στρατιώτες έχουν χαθεί προ πολλού, οι φράκτες απομακρύνθηκαν και τα στρατόπεδα εξαφανίστηκαν. «Το μόνο που απομένει να αγγίζει αυτή την ιστορία, που ώς τώρα κανείς δεν είδε, είναι αυτοί οι άνθρωποι».

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 24/9/2012.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s