Το μεγάλο ταξίδι του «Γκασταρμπάιτερ»

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
elena_artzanidou

«Γκασταρμπάιτερ» αποκαλούσαν στα μέσα του περασμένου αιώνα τους μετανάστες που έφταναν κατά χιλιάδες και οργανωμένα στη Γερμανία για να συνεισφέρουν με την εργασία τους στην αναγέννηση της χώρας -η Έλενα Αρτζανίδου έγραψε ένα μυθιστόρημα για τους γκασταρμπάιτερ με στοιχεία από την οικογενειακή της ιστορία, ενώ το βιβλίο της έπρεπε να μεταναστεύσει κι αυτό -στην Κύπρο- για να βρει εκδότη

Γράφει η Χρύστα Ντζάνη* | Φωτογραφία Ελένη Παπαδοπούλου

Στα γερμανικά, «γκασταρμπάιτερ» θα πει φιλοξενούμενος εργάτης. Έτσι αποκαλούσαν, στα μέσα του περασμένου αιώνα, τους μετανάστες που έφταναν κατά χιλιάδες και οργανωμένα στη χώρα, από τον νότο, οι οποίοι συνεισέφεραν με την εργασία τους στην αναγέννηση της διαλυμένης μεταπολεμικά γερμανικής οικονομίας.

Ανάμεσά τους περίπου μισό εκατομμύριο Έλληνες, οι οποίοι στο πλαίσιο διακρατικής συμφωνίας εγκατέλειψαν τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 την Ελλάδα, που έμοιαζε τότε εγκλωβισμένη στις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πληγές της κατοχής και του εμφύλιου πολέμου.

«Γκασταρμπάιτερ, η οδυνηρή φυγή» είναι και ο τίτλος του μυθιστορήματος της Έλενας Αρτζανίδου που, σάμπως να εγκλωβίστηκε κι αυτό στον τίτλο του, χρειάστηκε να μεταναστεύσει για να μπορέσει να εκδοθεί -από την Ελλάδα στην Κύπρο. Η συγγραφέας -παιδί μεταναστών κι η ίδια, το πρώτο παιδί Ελλήνων που γεννήθηκε, το 1964, στο χάιμ [ξενώνας μεταναστών] του Βαλντσάσεν της Δυτικής Γερμανίας- ξεκίνησε, χάρη στην επιμονή φίλων, να γράφει την ιστορία της οικογένειάς της και κατέληξε σε μια νουβέλα, με ιστορικά ερεθίσματα. Όταν όμως δοκίμασε να την εκδώσει, συνάντησε την άρνηση των εκδοτών που θα προτιμούσαν την ίδια ιστορία σε μυθιστόρημα. Λίγα χρόνια μετά, στις αρχές του 2008, όταν πια ολοκλήρωσε τη μετατροπή της ιστορίας σε μυθιστόρημα, ο εκδοτικός χώρος στην Ελλάδα βρισκόταν ήδη στις απαρχές της κρίσης και, παρά τις διαβεβαιώσεις των εκδοτών ότι ήταν καλογραμμένο, το βιβλίο της δεν έπαιρνε το επιθυμητό «τυπωθήτω».

«Δεν έπαιρνα αρνητική απάντηση ως προς το περιεχόμενο ή το πώς ήταν γραμμένο, αλλά ως προς το ποιον θα ενδιαφέρουν οι γκασταρμπάιτερ -είναι κάτι τελειωμένο, έλεγαν. Ίσως αν το έστελνα τώρα, να είχε άλλο ενδιαφέρον», μας είπε η ίδια, όταν συναντηθήκαμε στη Λευκωσία. Και ενώ όλα έδειχναν ότι το «Γκασταρμπάιτερ» θα έμενε στο συρτάρι, πέρσι το φθινόπωρο, σε μια επίσκεψή της στην Κύπρο για την παρουσίαση των παιδικών της βιβλίων, δέχτηκε το τηλεφώνημα ενός βιβλιοπώλη από την Πάφο, του Σωτήρη Χριστοδούλου, που τον είχε γνωρίσει σε προηγούμενο ταξίδι της στο νησί.

Ακούγοντας ότι το βιβλίο δεν έβρισκε εκδότη και έχοντάς το διαβάσει ο ίδιος, ο κ. Χριστοδούλου αποφάσισε, καίτοι απολύτως άπειρος με τις εκδόσεις, να αναλάβει ο ίδιος την έκδοσή του. Και εγένετο «Γκασταρμπάιτερ, η οδυνηρή φυγή», ένα βιβλίο σκέτη περιπέτεια.

«Αυτό σήμαινε ότι θα τα έκανε όλα [σ.σ.: ο κ. Χριστοδούλου] για πρώτη φορά, δεν είχε επαφή με τον χώρο της έκδοσης του βιβλίου. Η συμφωνία ήταν ότι το βιβλίο θα στηθεί στην Ελλάδα, σελίδωση, επιμέλεια κτλ. Ήταν όμως αρκετά δύσκολο γιατί ήταν τρεις άνθρωποι σε τρεις διαφορετικές πόλεις -η επιμελήτρια στην Αθήνα, εγώ στη Θεσσαλονίκη κι αυτός στην Πάφο. Γι’ αυτό και υπάρχουν κάποια μικρολαθάκια στην έκδοση. Χάρηκα πολύ που έγινε, δεν μετάνιωσα λεπτό. Αλλά όταν έγινε, κατάλαβα ότι τώρα αρχίζουν τα δύσκολα. Γιατί εγώ, ως συγγραφέας στην παιδική λογοτεχνία σε μεγάλους εκδότες, αρκεί να δώσω τη δουλειά. Το βιβλίο θα διακινηθεί από τον εκδότη και όσο πιο μεγάλος ο εκδότης, όπως ο Ψυχογιός, το βιβλίο θα είναι από την πρώτη βδομάδα σε όλη την Ελλάδα και στην Κύπρο».

Στο «Γκασταρμπάιτερ» η κ. Αρτζανίδου, συγγραφέας 29 βιβλίων παιδικής λογοτεχνίας, έπαιξε η ίδια τον ρόλο του εκδότη, του μάνατζερ, του δημοσιοσχετίστα. Έκλεισε και έκανε περιοδεία σε 13 πόλεις, 10 στην Ελλάδα και τρεις στη Γερμανία με προσωπικό κόστος και προσωπική επαφή. Και προπάντων οργάνωσε τη διανομή του βιβλίου, διότι ήταν πολύ δύσκολο να βρει αποθήκη στην Ελλάδα, αφού για τα βιβλία του εξωτερικού το κόστος είναι αυξημένο, λόγω ΦΠΑ. Τελικά, με τη βοήθεια ενός από τους παλιούς της εκδότες, του Βιβλιόφωνου, το «Γκασταρμπάιτερ» διακινείται σήμερα στα μεγαλύτερα βιβλιοπωλεία σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. «Έτσι το βιβλίο βγήκε ένα ταξίδι. Αλλά είναι ένα βιβλίο που μιλάει για γκασταρμπάιτερ, για μετανάστη, φιλοξενούμενο. Μόνο φιλοξενούμενο σε μία άλλη χώρα έπρεπε να ‘ναι -άρα στην Κύπρο- για να γίνει βιβλίο. Το βιβλίο έπρεπε να μεταναστεύσει για να βγει», λέει η κ. Αρτζανίδου.

Το «Γερμανάκι» με τη Nutella

Η συζήτησή μας περιστράφηκε γύρω από τη μετανάστευση. Τη δική της, της οικογένειάς της, των Ελλήνων που έφυγαν τότε και των Ελλήνων που φεύγουν ξανά τώρα. Η ίδια έκανε το ταξίδι πολλές φορές -στα δύο της επέστρεψε στην Ελλάδα και έμεινε με τη γιαγιά, σε ένα υπερπροστατευτικό περιβάλλον και σε ένα χωριό, το Μαυρονέρι Κιλκίς, όπου μόνο γέροντες είχαν μείνει πια- οι νέοι είχαν μεταναστεύσει στη Γερμανία.

Στα πέντε πίσω στη Γερμανία με τους γονείς, στα εννιά ξανά στην Ελλάδα και σε μια θεία γιατί στην περιοχή δεν υπήρχε ελληνικό σχολείο και στο γερμανικό σχολείο δεν την χώραγε ο τόπος. Ώσπου, λίγο πριν τη μεταπολίτευση, οι γονείς της επέστρεψαν παρά τη θέλησή τους στην Ελλάδα για να μεγαλώσουν την ίδια και τον μικρότερο αδερφό της. «Τότε δεν μπορούσα να καταλάβω. Τώρα καταλαβαίνω γιατί είμαι πολλές φορές πολύ βαριά μέσα μου και πολύ μοναχική. Κατά καιρούς κουβαλούσα βάρη. Τα βάρη μου είναι ότι πάντα μου έλειπαν οι γονείς μου. Τους ένιωσα γονείς μου πολύ μεγάλη. Και με πλήγωσε αυτό το πράγμα».

Στο χωριό, οι ντόπιοι την αποκαλούσαν «Γερμανάκι». Όχι υποτιμητικά, λέει, ήταν απλώς το διαφορετικό παιδί του χωριού -μιλούσε και γερμανικά, είχε δεύτερο ρούχο και έτρωγε Nutella όταν όλοι οι άλλοι έτρωγαν ψωμί με ζάχαρη- γεύση που η ίδια έβρισκε εξωτική. Πριν δύο βδομάδες, σε παρουσίαση του βιβλίου της στη Γερμανία, συνάντησε νέους μετανάστες.

Τη ρωτώ αν περίμενε, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι την ιστορία της μετανάστευσης του ’60, να επαναληφθεί η ίδια εικόνα των Ελλήνων που φεύγουν για μια καλύτερη τύχη, μισό αιώνα μετά. «Το βιβλίο το τελείωσα αρχές του ’08. Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι θα ξαναζούσαμε κύματα μεταναστών. Εγώ έγραψα την ιστορία ενός αριθμού μεταναστών γιατί πιστεύω ότι έπρεπε να ξαναγραφτεί, γιατί ήταν ένα κοινωνικό γεγονός που άξιζε να το μάθουν και άλλοι μέσα από μια μυθοπλασία». Τότε, όπως και τώρα, παρατηρεί, οι μετανάστες άφηναν πίσω τους μια χώρα σε οικονομική εξαθλίωση. Τότε, όμως, υπήρχε ένας πόλεμος και ένας εμφύλιος, σημειώνει. Οι μετανάστες πήγαιναν οργανωμένα και ήταν άνθρωποι που συχνά δεν είχαν τελειώσει καν τη στοιχειώδη εκπαίδευση. Σήμερα, στο πρόσφατο ταξίδι της στη Στουτγκάρδη, συνάντησε Έλληνες μορφωμένους, με πτυχία, που εμφανίζονταν στους συλλόγους των Ελλήνων και ζητούσαν δουλειά.

Πίσω στην Ελλάδα, σχολιάζοντας τα ακραία περιστατικά ρατσιστικής βίας, εκτιμά ότι οι Έλληνες δεν μισούν τους μετανάστες -το πρόβλημα είναι ότι η πολιτεία δεν οργάνωσε ποτέ τη μαζική άφιξη μεταναστών και χάθηκε ο έλεγχος. Στη Γερμανία, αντίθετα, όπου η μετανάστευση γινόταν οργανωμένα και οι «γκασταρμπάιτερ» ζούσαν σε υπόληψη και όχι παραπεταμένοι, υπήρξε ενδιαφέρον για να μεταφραστεί το βιβλίο της, διότι τους ενδιαφέρει η ματιά των ίδιων των «γκασταρμπάιτερ» στο θέμα.

Τελικά, τι είναι το «Γκασταρμπάιτερ»;

«Και στην Ελλάδα και στη Γερμανία συνάντησα ανθρώπους, μετανάστες, που συγκινήθηκαν επειδή κάποιος ασχολήθηκε με την ιστορία τους. Είναι οι αλήθειες αυτής της γενιάς. Όσοι το διάβασαν βρήκαν τη δική τους ιστορία μέσα».

+ Το βιβλίο «Γκασταρμπάιτερ, η οδυνηρή φυγή» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Manus Scripta και θα παρουσιαστεί στις 1/2/2013 στο βιβλιοπωλείο Rivergate, στα Λατσιά.

*Δημοσιεύτηκε στο «Παράθυρο» του «Πολίτη» στις 9/12/2012.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s