Τα ανακοινωθέντα του πολέμου

Μνήμες και ανακοινώσεις από το ΓΤΠ του 1974
20130720_epeteiako_eisvoli

Από την ωραιοποιημένη -και λογοκριμένη- κατάσταση που παρουσίαζε ο Σαμψών στην απόγνωση του Αυγούστου, τα ανακοινωθέντα του ΓΤΠ λένε πολλά και κρύβουν άλλα τόσα

ΓΡΑΦΕΙ ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Αν μελετούσε κανείς την ιστορία του κυπριακού καλοκαιριού του 1974 μόνο μέσα από τα ανακοινωθέντα του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών (Γραφείο Δημοσίων Πληροφοριών τότε), δύσκολα θα αντιλαμβανόταν την πραγματική διάσταση των γεγονότων, προτού τουλάχιστον φτάσει στα μέσα Αυγούστου. Έχοντας καταλάβει το ΓΔΠ λίγες ώρες μετά την καταστροφή του Προεδρικού, οι πραξικοπηματίες μετέδιδαν μια σχεδόν εξιδανικευμένη κατάσταση, στην οποία η ανατροπή και απόπειρα δολοφονίας του «αυτοεξόριστου τέως Προέδρου» Μακαρίου δεν ήταν παρά μια «ομαλή και ελεγχόμενη κυβερνητική αλλαγή», η οποία ουδόλως θα έπρεπε να ανησυχεί το «σύνοικον στοιχείο», όπως αποκαλούσαν τους Τουρκοκύπριους. Ο δε Μακάριος ουδέποτε μίλησε στα Ηνωμένα Έθνη. Η κυβέρνηση Σαμψών, στην οποία τα σωματεία εξέφραζαν το ένα μετά το άλλο τη στήριξή τους, εκτιμούσε πως θα αναγνωριζόταν κανονικά από τους διεθνείς εταίρους της, οι δημόσιοι υπάλληλοι θα πληρώνονταν τα χαμένα ημερομίσθια της 15ης και 16ης Ιουλίου και η κλήρωση του κρατικού λαχείου, που είχε αναβληθεί λόγω των γεγονότων στις 15 Ιουλίου, είχε προγραμματιστεί εκ νέου για τις 9 το πρωί του Σαββάτου 20 Ιουλίου. Ποιος μίλησε για πολιτειακή εκτροπή;

Η φρουρά ήταν στο ΓΔΠ
Ο Πρίαμος Λοϊζίδης, τέως ανώτερος λειτουργός του ΓΤΠ και υπεύθυνος σήμερα για την έκδοση «Δημόσιος Υπάλληλος», θυμάται το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974 τα τανκς που πήγαιναν προς το -γειτονικό του ΓΔΠ- Προεδρικό. «Μετά από λίγο ακούσαμε τις ριπές. Εν τω μεταξύ τα μέλη της φρουράς του Μακαρίου είχαν επιστρέψει από το Τρόοδος, όπου βρισκόταν ο Μακάριος, και είχαν έρθει σε εμάς να πάρουν έναν καφέ από το εντευκτήριο, όπως συνήθιζαν. Ήταν εκεί όταν οι πραξικοπηματίες μπήκαν στο Προεδρικό. Τους είδαμε που ανησυχούσαν κι εμείς πήγαμε στο υπόγειο. Οι επικοινωνίες είχαν διακοπεί. Μείναμε μέχρι λίγο αργά. Όταν είδαμε τη φωτιά στο Προεδρικό, σιγά-σιγά αρχίσαμε να φεύγουμε, δεν είδα πώς μπήκαν οι πραξικοπηματίες στο ΓΔΠ. Την επόμενη φορά που προσπάθησα να πάω στο γραφείο μου, με συνέλαβαν», δήλωσε στον «Π». Η πραξικοπηματική κυβέρνηση έφτασε στο ΓΔΠ λίγες ώρες μετά την επίθεση κατά του Προεδρικού. Καθαίρεσε τον τότε διευθυντή Μιλτιάδη Χριστοδούλου και διόρισε στη θέση του τον δημοσιογράφο Σπύρο Παπαγεωργίου.

Επιτροπή Λογοκρισίας
Ο Γιαννάκης Σολωμού εργαζόταν τότε ως συντάκτης στην Κεντρική Υπηρεσία Ειδήσεων του ΓΔΠ. Έμεινε εκεί σε όλη τη διάρκεια του πραξικοπήματος και της εισβολής και θυμάται καταστάσεις κωμικοτραγικές και παράδοξες. Τους ενόπλους που κυκλοφορούσαν με τα καλασνίκοφ, «έκαναν τους λεβέντες» και έσπαγαν με τους υποκόπανους των όπλων τις φωτογραφίες του Μακαρίου. Αλλά περισσότερο, τα εκατοντάδες συγχαρητήρια τηλεγραφήματα που έφταναν στην κυβέρνηση και τα αναμετέδιδε το ΓΔΠ. «Μας είχαν δώσει μια μεγάλη σειρά από τηλεγραφήματα συμπαράστασης προς την πραξικοπηματική κυβέρνηση και μου ‘χε κάνει εντύπωση πόσο πολλά άτομα είχαν στείλει τηλεγραφήματα συμπαράστασης. Αθλητικά σωματεία πάμπολλα, ΘΟΪ κ.τ.λ. και πολλοί που πραγματικά μου είχαν κάνει εντύπωση, διότι εγώ θεωρούσα ότι δεν ήταν συμπαθούντες την ΕΟΚΑ Β, ενώ εν τέλει κάποιοι έστελναν συμπαράσταση. Είχαν στείλει ακόμη και κάποιοι από αριστερά σωματεία, αν και δεν μπορεί κανείς να ξέρει αν ήταν σύσσωμο το ΔΣ ή ένα μέλος του. Δεν πιστεύω να συνήλθαν τα ΔΣ και να αποφάσισαν να στείλουν τηλεγραφήματα. Κάποιοι ανέλαβαν αυτή την πρωτοβουλία για να τα ‘χουν καλά με την κυβέρνηση. Όταν πέρασαν τέσσερις-πέντε μέρες, λίγο πριν την εισβολή, και φάνηκε ότι δεν θα κατέρρεε η πραξικοπηματική κυβέρνηση, άρχισαν να έρχονται σωρηδόν τα τηλεγραφήματα. Μετά βέβαια πολλοί τα άλλαξαν και είπαν ότι δεν ήμασταν εμείς, δεν ήταν με έγκριση κ.τ.λ. Μερικά φτάσαμε και τα εκδώσαμε. Όμως καμιά τετρακοσαριά δεν προλάβαμε γιατί μας πρόλαβαν τα γεγονότα της εισβολής και σταματήσαμε. Μετά έστειλε κάποιους ενόπλους ο Σπύρος Παπαγεωργίου και τα πήρε για τα δικά του αρχεία», θυμάται. Πολλά τηλεγραφήματα χάθηκαν. Άλλα δεν έφτασαν ποτέ. Όπως αυτό της ομιλίας του Μακαρίου από τα Ηνωμένα Έθνη. Οι πραξικοπηματίες αναφέρονταν σε αυτήν αποσπασματικά, ερμηνεύοντάς την ως κάλεσμα του Μακαρίου προς την Τουρκία να εισβάλει στην Κύπρο, αφού «εισέβαλε η Ελλάδα». Ο κ. Σολωμού θυμάται ότι αυτή η ομιλία «σχεδόν ποτέ δεν έφτασε επίσημα κοντά μας», παρόλο που το ΓΔΠ είχε ανταποκριτές στο εξωτερικό. Εξάλλου, παρά τις περί του αντιθέτου δημόσιες δηλώσεις της κυβέρνησης Σαμψών, είχε στηθεί ένα εκτεταμένο σύστημα λογοκρισίας. «Είχε εγκατασταθεί επιτροπή λογοκρισίας από έναν Ελλαδίτη αξιωματικό, η οποία έκοβε τα κείμενα των ξένων ανταποκριτών. Έπρεπε να τα υποβάλουν στους λογοκριτές της πραξικοπηματικής κυβέρνησης που είχαν εγκατασταθεί στο Χίλτον. Το γελοίο ήταν ότι κάποιες ανταποκρίσεις περνούσαν από τη λογοκρισία, που έκοβε όσες παραγράφους δεν της άρεσαν, και στη συνέχεια κάποιος άλλος πραξικοπηματίας αξιωματικός, που είχε εγκατασταθεί στη cyta, τις έκοβε εντελώς. Στο τέλος δεν έφευγε τίποτα από την Κύπρο. Αν και νομίζω πως αρκετοί έδιναν ανταπόκριση από τις πρεσβείες τους όπου είχαν άλλα συστήματα επικοινωνίας». Αργότερα στην εισβολή, με τις επικοινωνίες με το εξωτερικό κομμένες, στο ΓΔΠ άκουγαν τις ανταποκρίσεις των ξένων ραδιοφώνων, κυρίως του BBC, και ενημέρωναν την κυβέρνηση, που είχε στο μεταξύ εγκατασταθεί εκεί μετά την καταστροφή του Προεδρικού. Επικρατούσε μεγάλη ασυνεννοησία. «Άλλα έλεγε ο ένας, άλλα ο άλλος. Γινόταν εισβολή και μας έλεγαν ότι δεν τρέχει τίποτα. Πέρασαν πάρα πολλές ώρες για να το μάθουμε», θυμάται ο κ. Σολωμού. Ο Πρίαμος Λοϊζίδης ανακαλεί μάλιστα μια αβάσιμη πληροφορία που είχε φτάσει στη δεύτερη εισβολή, ότι οι Τούρκοι έφτασαν εκεί που βρισκόταν τότε η Κεντρική Τράπεζα, κοντά στο σημερινό υπουργείο Υγείας, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να εγκαταλείψει άρον-άρον το ΓΔΠ για τη Λεμεσό.

20130720_epeteiako_praksikopima

Από την «ανακούφιση» στην τραγωδία

Το χρονικό των ανακοινωθέντων του ΓΔΠ το καλοκαίρι του ’74 παρουσιάζει από μόνο του εξαιρετικό ενδιαφέρον. Τα ανακοινωθέντα έχουν σήμερα ψηφιοποιηθεί και διατίθενται δωρεάν στο διαδίκτυο από το ΓΤΠ (www.piopressreleases.com.cy). Ξεκινώντας από τις πρώτες μέρες μετά το πραξικόπημα, αξίζει κανείς να σταθεί στα συγχαρητήρια τηλεγραφήματα, ανάμεσα σε άλλα, των Συνδέσμων Αστυνομίας Κύπρου (η «τολμηρή και επιβεβλημένη επέμβασις της ΕΦ» και η ανάληψη καθηκόντων από τον Σαμψών έσωσαν την Κύπρο από βέβαιο όλεθρο, είπαν), της ΕΣΕΑ, της Ανεξάρτητης Συντεχνίας Κυβερνητικών Εργατών, της Εθνικής Φοιτητικής Ένωσης Αγγλίας, αλλά και της Επαρχιακής Επιτροπής του Ενιαίου Κόμματος -του Κληρίδη- στη Λάρνακα. Από τις κυβερνητικές δηλώσεις ξεχωρίζουν το διάγγελμα του Σαμψών στις 15/7, η διακήρυξη των Ενόπλων Δυνάμεων στις 17/7, στην οποία υπογραμμιζόταν ο κίνδυνος να περιέλθει το στράτευμα «εις χείρας αναρχικών και εγκληματικών στοιχείων με απροσδορίστους συνεπείας δια το μέλλον της Κύπρου», αλλά και οι δηλώσεις τόσο του Σαμψών όσο και του υπουργού Εξωτερικών Ντίμη Δημητρίου παραμονές της εισβολής: Μιλώντας για ομαλότητα, έλεγχο της κατάστασης σε κάθε γωνιά του νησιού, αναγνώριση της κυβέρνησης από ξένες χώρες, απουσία λογοκρισίας και προκήρυξη εκλογών, η πραξικοπηματική κυβέρνηση επιχειρούσε σε κάθε τόνο να πείσει για τη νομιμότητά της. Εξάλλου, στη δημοσιογραφική διάσκεψη της 18ης Ιουλίου, ο Σαμψών είχε παρουσιάσει όργανα βασανισμού και βασανισθέντες, αποκαλώντας «στυγνό και αποτρόπαιο το καθεστώς του ανατραπέντος Προέδρου». Από τις δηλώσεις δεν απουσίαζε η βούληση αποκοπής κάθε δεσμού με τους προκατόχους τους, αλλά και η ειρωνεία: «Δυνατόν να αισθάνεται οίκτον δι’ αυτόν», απάντησε ο Δημητρίου, όταν ρωτήθηκε για την υποδοχή του Μακαρίου από τον ΓΓ του ΟΗΕ, ενώ δεν έκρυψε ότι απέλυσε και τον αδερφό του, ο οποίος ήταν πρέσβης στην Ουάσιγκτον και στήριζε τον Μακάριο. Κατά τα άλλα, η βραχύβια κυβέρνηση Σαμψών ενημέρωνε στις 17 Ιουλίου πως τα λιμάνια λειτουργούσαν ομαλώς και οι Τ/Κ υπάλληλοι μπορούσαν να επιστρέψουν στο πόστο τους χωρίς ενδοιασμούς, ότι η κλήρωση του κρατικού λαχείου θα γινόταν κανονικά, ότι όλοι οι αλλοδαποί και οι Τ/Κ μπορούσαν να αναχωρήσουν από το νησί χωρίς άδεια εξόδου και ότι είχαν παραδοθεί στην αστυνομία μεγάλες ποσότητες οπλισμού και πυρομαχικών από «μετανοημένους» που ετοίμασαν σχέδιο προώθησης εμφυλίου πολέμου. Στις 19 Ιουλίου η κυβέρνηση απείλησε με φυλάκιση όσους αναμεταδίδουν φήμες για διαμάχες Ε/Κ και Τ/Κ στην Αμμόχωστο, ανακοίνωσε πως 27 οπλίτες και δύο αξιωματικοί σκοτώθηκαν στο πραξικόπημα, πως επιτρέπεται η διάθεση όλων των αγαθών, αλλά και πως την επομένη θα ξεκινούσαν εκ νέου οι αυτοκινητοπομπές προς και από την Κερύνεια υπό την αιγίδα της UNFICYP.

«Θα τους ρίξουμε στη θάλασσα»

Το κατευναστικό κλίμα αλλάζει άρδην από την 20η Ιουλίου, αν και χρειάστηκε να περάσουν δυόμιση ώρες από την πραγματοποίηση της εισβολής για να εκδοθεί το πρώτο έκτακτο πολεμικό ανακοινωθέν, στις 8 π.μ., που ανακοίνωνε την «απρόκλητον επίθεσιν του τουρκικού σωβινισμού». Ακολούθησαν, έως τις 23 Ιουλίου, ακόμη τουλάχιστον 34 πολεμικά ανακοινωθέντα, στα οποία ήταν εμφανής η πρόθεση ανόρθωσης του εθνικού ηθικού: τουλάχιστον 18 τουρκικά πολεμικά αεροσκάφη κατερρίφθησαν, οι ένοπλες δυνάμεις, έμπλεες ενθουσιασμού και χωρίς ιδιαίτερες απώλειες, επήλαυναν ως την Αμμόχωστο και οι Τ/Κ ένοπλοι παραδίδονταν. Η κήρυξη της γενικής επιστράτευσης στην Ελλάδα πανηγυρίστηκε με την επισήμανση «η Ελλάς ευρίσκεται παρά το πλευρόν της Κύπρου. Ζήτω η αιωνία Ελλάς». Στη θάλασσα όπου στις 20 Ιουλίου, όπως ανακοινώθηκε, επέπλεαν τα πτώματα των εισβολέων, επίκειτο στις 21 Ιουλίου η «απόρριψις των εχθρικών δυνάμεων εις την θάλασσαν», παρά τις -διαψευσθείσες- ειδήσεις του BBC, ότι οι Τούρκοι είχαν καταλάβει την Κερύνεια και έκαναν απόβαση στη Λεμεσό. Στις 23 Ιουλίου ανακοινώθηκε η κατάπαυση πυρός. Την ίδια μέρα ο Σαμψών, με διάγγελμά του, παραχωρεί τη θέση του στον πρόεδρο της Βουλής Γλαύκο Κληρίδη και αποχωρεί, όπως είπε, έχοντας ήσυχη τη συνείδησή του. Στις μέρες που ακολουθούν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας πια Γλαύκος Κληρίδης, με συνεχείς δηλώσεις, διαγγέλματα και ανακοινωθέντα, προτάσσει ως προτεραιότητα την τήρηση της εκεχειρίας και τον περιορισμό της αιματοχυσίας. Σε αντίθεση με τον προκάτοχό του, ο Κληρίδης δεν θα ωραιοποιήσει καθόλου την κατάσταση: σε μια μακρά συνέντευξη Τύπου στις 24 Ιουλίου θα παραδεχτεί ότι το αεροδρόμιο της Λευκωσίας ελέγχεται πια από τα ΗΕ, θα δηλώσει ότι διερευνώνται καταγγελίες για εγκλήματα πολέμου και θα επισημάνει τον κίνδυνο καταστροφής της οικονομίας και ολόκληρης της Κύπρου σε περίπτωση που ο πόλεμος συνεχιστεί. Μετά τη θριαμβολογία των πρώτων ημερών, τα ανακοινωθέντα που ακολουθούν παραδέχονται πια τον αυξανόμενο αριθμό χιλιάδων άστεγων προσφύγων, την καταστροφή των δασών, τον κίνδυνο έλλειψης βασικών αγαθών και ηλεκτροδότησης και την κατάληψη των βορείων προαστίων της Λευκωσίας. Ερωτηθείς δε για ελληνικές ενισχύσεις, ο Γλαύκος Κληρίδης απάντησε δις: «ουδέν σχόλιο», ενώ στην έκκλησή του για διεθνή βοήθεια, η τότε ΕΟΚ θα απαντήσει στις 8 Αυγούστου με ένα χλιαρό μήνυμα περί σεβασμού στην ανεξαρτησία, εδαφική ακεραιότητα και κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Στις 9 Αυγούστου ανακοινώνεται ο κατάλογος των 385 αιχμαλώτων που μεταφέρθηκαν στα Άδανα. Τις επόμενες μέρες τα ανακοινωθέντα ενημερώνουν, σε ύφος σχεδόν απελπισμένο πια, για την παραβίαση της εκεχειρίας από τους Τούρκους, τους βομβαρδισμούς και την κατάληψη νέων περιοχών, ενώ γίνονται προσπάθειες για επιστράτευση πολιτών: Το ωράριο για υπηρεσίες και καταστήματα γίνεται ολοήμερο, οι άδειες ανακαλούνται, οι εκπαιδευτικοί αναλαμβάνουν έκτακτα καθήκοντα και συστήνονται οι πρώτες ειδικές επιτροπές για την αποκατάσταση των «υπερεκατόν» πια «χιλιάδων εκτοπισθέντων».

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 20/7/2013

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s