Η μέρα που άρχισε η διχοτόμηση

50 χρόνια από τα γεγονότα της Ερμού τον Δεκέμβρη του ‘63

Ermou_Typos

Ξημέρωνε η 21η του μηνός όταν η Τζεμαλιέ και ο Ζεκί Χαλίλ έπεφταν νεκροί από πυρά στην οδό Ερμού. Ο θάνατός τους έφερε γενικευμένες δικοινοτικές συγκρούσεις και τελικά την πράσινη γραμμή

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Λίγοι γνωρίζουν το όνομά της, όμως ο φόνος της 35χρονης Τουρκοκύπριας πόρνης Σαλιχέ Χασάν, ή Τζεμαλιέ, τα ξημερώματα της 21ης Δεκεμβρίου 1963 στην οδό Ερμού, και του 25χρονου Ζεκί Χαλίλ, σήμαναν την αρχή της διχοτόμησης της Λευκωσίας και αργότερα ολόκληρης της Κύπρου. Η φιλονικία τριών Ελληνοκυπρίων αστυνομικών με μικρή ομάδα Τουρκοκυπρίων σύντομα εξελίχθηκε σε ανταλλαγή πυροβολισμών και τα δύο θύματα της 21ης Δεκεμβρίου ακολούθησαν εκατοντάδες άλλα σε ολόκληρη την Κύπρο για τους επόμενους οκτώ μήνες. Η ιστορία άλλαξε για πάντα και η πρωτεύουσα δεν ήταν ποτέ πια όπως πριν. Οι μέρες ήταν έτσι κι αλλιώς ανήσυχες: την εισήγηση του Μακαρίου στις 30/11/1963 για τροποποίηση 13 σημείων του Συντάγματος και την άρνηση των Τουρκοκυπρίων να αποδεχθούν συνταγματικές αλλαγές ακολούθησε, στις 2 Δεκεμβρίου, η ανατίναξη του αγάλματος του Μάρκου Δράκου στην Πύλη Πάφου. Σε όλη τη διάρκεια του μήνα, η «ανήσυχη ηρεμία» της Λευκωσίας διακοπτόταν από μικροεπεισόδια μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Μέχρι να πέσουν οι πρώτοι νεκροί, μια μέρα σαν σήμερα, 50 ακριβώς χρόνια πριν, Σάββατο και τότε.

Το επεισόδιο

Ermou_Tzemalie
Σύμφωνα με τα επίσημα ανακοινωθέντα και τα δημοσιεύματα του ε/κ Τύπου της εποχής, τα γεγονότα συνέβησαν ως εξής: τη νύχτα της 21ης Δεκεμβρίου, λίγα λεπτά μετά τις 2 π.μ., τρεις ένοπλοι Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί που βρίσκονταν σε περίπολο ανέκοψαν στην οδό Ερμού, κοντά στα γραφεία του Ολυμπιακού Λευκωσίας, ένα όχημα Volkswagen στο οποίο επέβαιναν Τουρκοκύπριοι και ζήτησαν τις ταυτότητές τους για έλεγχο. Οι τελευταίοι αρνήθηκαν να επιδείξουν ταυτότητες και έβαλαν τις φωνές, με αποτέλεσμα πολύ σύντομα να συγκεντρωθεί στην περιοχή ομάδα περίπου 150 εξαγριωμένων Τουρκοκυπρίων. Όταν κάποιος εξ αυτών άρχισε να πυροβολεί, οι τρεις αστυνομικοί ανταπέδωσαν τα πυρά και η κατάσταση βγήκε εκτός ελέγχου. Οι αστυνομικοί αποσύρθηκαν και κάλεσαν για ενισχύσεις, οι οποίες έφτασαν σύντομα και επέβαλαν την τάξη. Ήταν όμως ήδη αργά: όπως διαπιστώθηκε λίγο αργότερα, από τα πυρά είχε πέσει νεκρός ο 25χρονος Τουρκοκύπριος Ζεκί Χαλίλ, ενώ η 35χρονη Σαλιχέ Χασάν μεταφέρθηκε βαριά τραυματισμένη στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, όπου λίγο αργότερα υπέκυψε. Η παρουσία της αστυνομίας στο σημείο δεν ήταν εξάλλου αρκετή για να εκτονώσει την ένταση. Μία ώρα περίπου μετά το συμβάν, ένα διερχόμενο αυτοκίνητο πυροβόλησε προς την πλευρά των αστυνομικών που διερευνούσαν τη σκηνή, τραυματίζοντας έναν από αυτούς. Οι αστυνομικοί ανταπέδωσαν τα πυρά και το όχημα βρέθηκε λίγο αργότερα εγκαταλελειμμένο σε κοντινή απόσταση και διάτρητο από σφαίρες. Η εύρεση εντός αυτού ενός αστυνομικού σακακιού πυροδότησε υποψίες ότι στα επεισόδια συμμετείχαν και Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί. Ώς το μεσημέρι, ο απόηχος των επεισοδίων ήταν διάσπαρτος σε ολόκληρη την επαρχία Λευκωσίας, με μικροεπεισόδια και τραυματισμούς Ε/Κ και Τ/Κ εντός της πόλης, στη Λουρουτζίνα, στη Λακατάμια και αλλού, ενώ επίθεση δέχθηκε το ίδιο πρωί και ο υπουργός Συγκοινωνιών Α. Παπαδόπουλος στο αυτοκίνητο στο οποίο επέβαινε σε δρόμο της Λευκωσίας.

Ένα πράσινο μολύβι

Τα Χριστούγεννα που ακολούθησαν έμειναν στην ιστορία ως «τα ματωμένα Χριστούγεννα της Λευκωσίας». Στις 24 Δεκεμβρίου 1963, η «Cyprus Mail» κάνει λόγο για δέκα ακόμη νεκρούς και για γενίκευση της κρίσης και στη Λάρνακα και περιγράφει την πρωτεύουσα ως μια «έρημη πόλη». Τα καταστήματα ήταν κλειστά και τα νοσοκομεία απηύθυναν έκκληση για δωρεά αίματος, προκειμένου να καλυφθούν οι αυξημένες ανάγκες. Κλειστά ήταν και τα δικαστήρια, ενώ η δημόσια υπηρεσία υπολειτουργούσε, με τους Τ/Κ που εργάζονταν στον ελληνικό τομέα να μην προσέρχονται στην εργασία τους, κάτι που έκαναν και όσοι Ε/Κ εργάζονταν στον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας. ΗΠΑ και Μ. Βρετανία απηύθυναν έκκληση να επανέλθει η ηρεμία, το ίδιο ζήτησαν και η ελληνική και η τουρκική κυβέρνηση από τους Μακάριο και Κιουτσιούκ αντίστοιχα, οι οποίοι με τη σειρά τους κάλεσαν τον λαό να δείξει ψυχραιμία και αυτοσυγκράτηση. Ήταν όμως ήδη αργά: τα πνεύματα είχαν οξυνθεί πολύ και τα επεισόδια διαδέχονταν το ένα το άλλο, στην Ομορφίτα, στον Πενταδάχτυλο κ.α., με τις ανεπίσημες αναφορές να κάνουν λόγο ακόμη και για 200 νεκρούς και ακραίες βιαιοπραγίες, κυρίως σε βάρος της τ/κ κοινότητας. Σπίτια πυρπολήθηκαν, οικογένειες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και στους δρόμους στήθηκαν οδοφράγματα από ομάδες ενόπλων. Όταν στις 30 Δεκεμβρίου κλήθηκε εσπευσμένα ο Βρετανός υπουργός Αποικιών και Κοινοπολιτειακών Σχέσεων Ντάνκαν Σαντς να παρέμβει με ειρηνευτική πρόταση, ο Πρόεδρος Μακάριος και ο αντιπρόεδρος Φαζίλ Κιουτσιούκ υπέγραψαν τη συμφωνία για τη χάραξη της πράσινης γραμμής – από το πράσινο μολύβι που χρησιμοποίησε ο τότε διοικητής των βρετανικών δυνάμεων στην Κύπρο στρατηγός Γιανγκ για να σημειώσει στον χάρτη τη γραμμή αντιπαράθεσης. Η Λευκωσία χωρίζεται επίσημα σε ελληνικό και τουρκικό τομέα και η σημαδεμένη από τα επεισόδια, οδός Ερμού, από εμπορικότερη έως τότε οδός της πρωτεύουσας γίνεται το σύνορο των δύο τομέων και ερημώνει.

«Όλη η Κύπρος μπήκε σε φωτιά…»

Ermou_checkpointsΟ βουλευτής Λευκωσίας τότε Λέλλος Δημητριάδης θυμάται πως τα γεγονότα είχαν ταυτιστεί με την περιοχή όπου βρίσκονταν τα γραφεία του Ολυμπιακού, καθώς εκεί κοντά συνέβη το περιστατικό της 21ης Δεκεμβρίου και ενώ τα γραφεία της ομάδας είχαν πυρποληθεί, το 1958, από Τ/Κ εξτρεμιστές. «Λέγαμε πάντα ότι τα κακά άρχισαν από τον Ολυμπιακό», θυμάται. Από την πλευρά του, ο Σέργιος Σαμουήλ, δάσκαλος τότε στον Άγιο Κασσιανό, συμμετείχε στην ομάδα προστασίας της περιοχής από ενδεχόμενα χτυπήματα Τ/Κ ανταρτών. Θυμάται τα δύο φυλάκια που λειτουργούσαν τους προηγούμενους μήνες στη διάρκεια της νύχτας, τις περιπολίες και το αρχηγείο τους, που ήταν τότε στα γραφεία του Ολυμπιακού. Και ασφαλώς τη νύχτα της 21ης Δεκεμβρίου όταν, ενώ βρισκόταν στα γραφεία του σωματείου με τον λοχαγό Νίκο Βαρναβίδη, κατέφθασε πολύ αναστατωμένος ο επίσης λοχαγός του κυπριακού στρατού Κύκκος Στρατής, «για να μας αναφέρει ότι λίγο πριν είχε συμβεί το περιστατικό της συμπλοκής με τους Τουρκοκυπρίους με περίπολο Ελληνοκυπρίων αστυνομικών, κατά την οποία και σκοτώθηκε μια Τουρκοκύπρια ελευθερίων ηθών. Το γεγονός αυτό εκμεταλλεύτηκαν ως γνωστόν οι Τουρκοκύπριοι, για να ξεκινήσουν την ανταρσία, την οποία τόσο καιρό προετοίμαζαν», διηγείται στην ιστοσελίδα του Ολυμπιακού. Ο όρος «τουρκαρντασία» είναι αυτός που επικράτησε στην αφήγηση των γεγονότων από την ε/κ πλευρά. Η τ/κ αφήγηση θέλει τους Ε/Κ να έχουν ξεσηκωθεί για να εξοντώσουν τους Τ/Κ. «Σίγουρα αυτές οι δύο επίσημες αφηγήσεις είναι λανθασμένες. Και δυστυχώς μ’ αυτές τις δύο μυθοπλασίες μέχρι σήμερα μεγαλώνουν τα παιδιά μας στα σχολεία. Η Κύπρος είναι από τις χώρες που δυστυχώς δεν κατάφερε να αντικρύσει κριτικά το παρελθόν της. Παραμένουν τα θέματα όπως τέθηκαν τότε και ένας λόγος είναι ότι οι συνυπεύθυνοι του ’64 με τη σειρά τους έχουν γίνει Πρόεδροι όλοι, ενώ δεν επιτράπηκε στην κοινωνία συζήτηση/αμφισβήτηση γύρω από αυτές τις αφηγήσεις», επισημαίνει ο καθηγητής στο τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου Νιαζί Κιζίλγιουρεκ, ο οποίος ήταν τεσσάρων ετών παιδί τότε, στην Ποταμιά, όμως τα γεγονότα της 21ης Δεκεμβρίου 1963 στάθηκαν η αφορμή για να γίνει από νωρίς πρόσφυγας: τον Φεβρουάριο του ’64, η οικογένειά του αναγκάστηκε μαζί με τις υπόλοιπες οικογένειες Τουρκοκυπρίων από την Ποταμιά, το Δάλι και τον Άγιο Σωζόμενο να μετακινηθούν στο γκέτο της Λουρουτζίνας, με αφορμή τα σοβαρά επεισόδια που είχαν γίνει στον Άγιο Σωζόμενο. «Αναμνήσεις δεν έχω, αλλά έχω εκ των υστέρων μελέτες και αφηγήσεις των ανθρώπων και ξέρω ότι έχω γίνει πρόσφυγας, ξερίζωσα τεσσεράμισι ετών. Ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 1963 και ξαφνικά όλη η Κύπρος μπήκε σε φωτιά, μέχρι τον Αύγουστο του ’64 που η Τουρκία βομβάρδισε την Τυλληρία. Πράγμα που σημαίνει πως οι διενέξεις του Δεκέμβρη του ’63 κράτησαν οκτώ μήνες και έπειτα σποραδικά έως τα γεγονότα του 1967 στην Κοφίνου». Ήταν η νύχτα της Ερμού η αρχή της διχοτόμησης; «Αν πάμε πίσω σε εκείνα τα γεγονότα, εκείνοι που ξεκίνησαν αυτήν την ιστορία προφανώς δεν είχαν σκεφτεί ότι η Κύπρος μπορούσε να διχοτομηθεί. Σίγουρα όμως το ’63 είναι η αρχή της διχοτόμησης, δεν υπάρχει αμφιβολία για αυτό. Είναι γνωστό ότι οι κυριαρχούσες ελίτ και των δύο κοινοτήτων δεν είχαν αγκαλιάσει τις συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου», λέει ο κ. Κιζίλγιουρεκ.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 21/12/2013

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s