Τελευταίος σταθμός για τους επιβάτες της Τόχνης

Η ΔΕΑ κλείνει τον φάκελο των δύο λεωφορείων με αγνοούμενους Τ/Κ

20140316_agnooumenoi_toxni_ektafes

Υφάσματα και προσωπικά αντικείμενα, ανάμεσά τους νυχοκόπτες, αναπτήρες, ρολόγια, κομπολόι και μια βέρα, έχουν ξεπροβάλει μέχρι στιγμής στις εκταφές, εκτός από τα λείψανα τουλάχιστον 17 ατόμων, μέχρι πριν από μερικές μέρες

Της Χρύστας Ντζάνη*

Τον Αύγουστο του 1974, μεσούσης της δεύτερης τουρκικής εισβολής, μια ομάδα μελών της ΕΟΚΑ Β΄ εισέβαλαν στο τουρκοκυπριακό χωριό Τόχνη, συνέλαβαν όλο τον αντρικό πληθυσμό και τους έβαλαν σε δύο λεωφορεία. Τα λεωφορεία ακολούθησαν διαφορετικές κατευθύνσεις, είχαν όμως αμφότερα την ίδια τύχη: οι Ελληνοκύπριοι εξτρεμιστές τους εκτέλεσαν και τους έθαψαν στη Γεράσα και στην Παρεκκλησιά. Ένας μόνο Τουρκοκύπριος συλληφθείς διασώθηκε και περιέγραψε το τι συνέβη. Ο μικρότερος από τα 83 θύματα ήταν γεννημένος το 1960 – μόλις 14 ετών τότε.
Η ανακάλυψη των ομαδικών τάφων της Τόχνης αποτελούσε ένα από τα μεγάλα στοιχήματα της ΔΕΑ, που φαίνεται πως είναι πια πολύ κοντά στην πραγμάτωση του στόχου της. Το 2010 εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν τα λείψανα 46 εξ αυτών στη Γεράσα και στην Παρεκκλησιά. Απέμειναν τα λείψανα ακόμη 25 και, με τις εκταφές που βρίσκονται σε εξέλιξη εδώ και ενάμιση μήνα σε άλλη τοποθεσία έξω από την Παρεκκλησιά, στις παρυφές του λατομείου, φαίνεται πως έχουν εντοπιστεί τα λείψανα 17 ατόμων, που με βάση τις μαρτυρίες πρόκειται για τους εκτελεσθέντες της Τόχνης. Οι δύο ομάδες αρχαιολόγων της ΔΕΑ που εργάζονται στο σημείο πιστεύουν πως είναι θέμα χρόνου να εντοπιστούν στην περιοχή τα λείψανα των υπολοίπων οχτώ. Αν όλα πάνε καλά, το 2015 θα έχουν ταυτοποιηθεί και παραδοθεί στις οικογένειες τα λείψανα και των 83 θυμάτων της μαζικής δολοφονίας. «Από τις μαρτυρίες που έχουμε συλλέξει και διασταυρώσει πιστεύουμε χωρίς αμφιβολία ότι και οι 25 είναι θαμμένοι εκεί. Αυτός είναι ο τελευταίος ομαδικός τάφος στον νότο. Πιστεύω και περιμένω η ΔΕΑ μετά από αυτό να εστιάσει στην ανεύρεση και εκταφή των μαζικών τάφων βόρεια της νεκρής ζώνης, όπου βρίσκονται θαμμένοι εκατοντάδες αγνοούμενοι», δήλωσε στον «Π» ο Θεόφιλος Θεοφίλου, ο απερχόμενος εκπρόσωπος της ε/κ πλευράς στη ΔΕΑ, στη συνάντηση που είχαμε και με τα τρία μέλη της Επιτροπής.
«Η τυπολογία των αγνοουμένων στην Κύπρο είναι ξεχωριστή. Το χώμα είναι πολύ σκληρό και οι θύτες δεν είχαν πολύ χρόνο να θάψουν τα πτώματα, για αυτό και χρησιμοποίησαν τα πηγάδια και τα έριξαν εκεί. Έχουμε σκάψει σε 850 περιοχές σε εφτά χρόνια, που σημαίνει λίγο παραπάνω από 100 τον χρόνο. Σε αντίθεση με τη Βοσνία και άλλες περιοχές σύγκρουσης, στην Κύπρο δεν έχουμε μεγάλους μαζικούς τάφους, μόνο μερικούς με 20-100 πτώματα και η Τόχνη είναι ένας από αυτούς. Για αυτό και η ανακάλυψη του τάφου είναι συμβολική, γιατί είναι πολλοί. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι οι μισοί από τους αγνοούμενους της Τόχνης βρέθηκαν το 2010 και ακόμα αναζητάμε τους άλλους μισούς. Πριν από ένα χρόνο συναντήσαμε τους συγγενείς των άλλων μισών και ήταν πολύ δύσκολο, είχαν σχεδόν χάσει την ελπίδα τους», μας είπε το τρίτο μέλος της ΔΕΑ, ο Ελβετός Paul-Henri Arni, που έχει υπηρετήσει σε παρόμοια πόστα στην πρώην Γιουγκοσλαβία κ.α.

Στρατιωτικές περιοχές
Η απουσία ομαδικών τάφων δεν διευκολύνει το έργο της ΔΕΑ: Οι χώροι ταφής των αγνοουμένων του 1963-64 και του 1974 είναι πολλοί και διάσπαρτοι και, τέσσερις ή πέντε δεκαετίες μετά, το τοπίο έχει αλλάξει. Στην περίπτωση του ομαδικού τάφου της Τόχνης στην Παρεκκλησιά, επιστρατεύτηκαν παλιές φωτογραφίες και χάρτες από το Κτηματολόγιο για να αναγνωριστεί η περιοχή που, από ένα δύσβατο μονοπάτι σε γκρεμό, έχει μετατραπεί σήμερα σε λατομείο. Η ανεύρεση όμως των ομαδικών τάφων, όπως συνέβη στην περίπτωση της Άσσιας και της Τόχνης, ενθαρρύνει όσους γνωρίζουν και θυμούνται να δώσουν πληροφορίες στη ΔΕΑ. «Οι μάρτυρες συχνά θυμούνται πως υπήρχε ένα δέντρο εκεί, που πια δεν υπάρχει. Κάθε φορά που έχουμε νέα ευρήματα, έρχονται νέες πληροφορίες, ο κόσμος εμπιστεύεται περισσότερο τη ΔΕΑ. Πρέπει να τους βρούμε όλους φυσικά, αλλά δεν είναι θέμα ανταλλαγής, ότι επειδή βρήκαμε αυτούς της Παρεκκλησιάς, πρέπει να βρούμε κι άλλους σε αντάλλαγμα», ανέφερε η Γκιουλντέν Πλουμέρ Κιουτσιούκ, το τ/κ μέλος της ΔΕΑ. Ο κ. Θεοφίλου επισημαίνει από την πλευρά του ότι υπάρχουν μαρτυρίες για τάφους με δεκάδες αγνοουμένων στον βορρά, που δεν έχουν ερευνηθεί, διότι δεν έχει δοθεί πρόσβαση στη ΔΕΑ, καθώς πρόκειται για περιοχές που χαρακτηρίστηκαν στρατιωτικές. «Αυτές είναι οι 31 περιοχές από τις 271 που θέλουμε να ερευνήσουμε. Χρειαζόμαστε άδειες που θέλουν χρόνο και προσπαθούμε να τις εξασφαλίσουμε. Αρχίσαμε με τις φυλακές και έχουμε ακόμη δύο χώρους, που πιστεύουμε πως έχουν περισσότερους από 20 αγνοούμενους ο καθένας», σημειώνει ο κ. Arni.
Σύμφωνα με την κ. Κιουτσιούκ, από το 2006 έχουν δοθεί άδειες για εκταφές σε 26 στρατιωτικές περιοχές στα κατεχόμενα. Για κάθε έναν χώρο ζητείται άδεια και υπάρχει καλή συνεργασία, κατά την ίδια, ενώ οι μαζικοί τάφοι που είχαν περισσότερους από 80 αγνοούμενους, όπως της Άσσιας και της Τόχνης, έχουν εντοπιστεί. Ο κ. Θεοφίλου σημειώνει πάντως ότι δεν είναι όλες οι περιοχές πράγματι στρατιωτικές. «Κάποιες χαρακτηρίστηκαν έτσι για άλλους λόγους και υπάρχουν πληροφορίες ότι έχουν περισσότερους από 100 αγνοούμενους. Έχουμε εννιά ομάδες αρχαιολόγων, οι εφτά σκάβουν στον βορρά. Δεν είναι απαραίτητο να ψάχνουμε μία-μία τις στρατιωτικές περιοχές, μπορούμε και ταυτόχρονα. Πρέπει πρώτα να ερευνήσουμε τάφους με μεγάλο αριθμό αγνοουμένων και οι πληροφορίες που έχουμε είναι πολύ συγκεκριμένες», αναφέρει.

Ο χρόνος
Εξάλλου χρόνος έχει περάσει ήδη πολύς – τα 40 χρόνια που συμπληρώνονται φέτος από το 1974 και 50 από το 1964 είναι το μεγαλύτερο διάστημα συγκριτικά με άλλες εκταφές που γίνονται παγκοσμίως για αγνοούμενους. «Στην Αφρική στις περισσότερες περιπτώσεις δεν τους αναζητά κανείς. Στο Ιράκ και το Ιράν βρίσκουν λείψανα στρατιωτών από τον πόλεμο του 1980-’88 και από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991. Στην πρώην Γιουγκοσλαβία τα γεγονότα ήταν πιο πρόσφατα. Μπορούμε να πούμε ότι ο χρόνος που μεσολάβησε στην Κύπρο από τις συγκρούσεις μέχρι την αναζήτηση των αγνοουμένων είναι το μεγαλύτερο διάστημα. Θα κάνουμε τα πάντα για να τους βρούμε όλους, αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι μετά από 40-50 χρόνια οι μνήμες αδυνατίζουν, οι μάρτυρες πεθαίνουν και το τοπίο έχει αλλάξει. Είναι θαύμα που εντοπίσαμε τον τάφο στην Παρεκκλησιά, γιατί η περιοχή έχει αλλάξει δραματικά με το λατομείο, ο δρόμος υψώθηκε πέντε μέτρα», σημειώνει ο κ. Arni, τονίζοντας ότι είναι αναγκαίο η ΔΕΑ να αποκτήσει πιο γρήγορη πρόσβαση στις περιοχές που έχουν χαρακτηριστεί στρατιωτικές, διότι, «αν κάθε χρόνο παίρνουμε μία άδεια, θα χρειαστούμε 31 χρόνια».
Με τις εισφορές στην Επιτροπή να ανέρχονται φέτος σε 3,6 εκατ. δολάρια, η ΔΕΑ αναζητά τρόπους να αυξήσει σημαντικά αυτό το ποσό, προκειμένου να εργοδοτήσει περισσότερο ερευνητικό προσωπικό και να επιταχυνθούν οι έρευνες. Από το 2006 που πρωτολειτούργησε, έχουν εκταφεί 1.040 λείψανα (εκ των οποίων τουλάχιστον 125 ήταν πεσόντες και όχι αγνοούμενοι). Ένας στους τέσσερις αγνοούμενους και στις δύο κοινότητες έχει ταυτοποιηθεί. Σύμφωνα με την κ. Κιουτσούκ, χρειάζονται ακόμη οχτώ με δέκα χρόνια για να εντοπιστούν και οι υπόλοιποι. «Το ρίσκο είναι πως ώς τότε μπορεί να μην ζουν οι συγγενείς και οι μάρτυρες, επομένως πρέπει να επιταχύνουμε», σημειώνει ο κ. Arni. Είναι αγώνας ενάντια στο χρόνο – 1.100 εξακολουθούν να αγνοούνται, προσθέτει ο κ. Θεοφίλου, για τον οποίο προτεραιότητα είναι να βρεθούν τα λείψανα – στη συνέχεια είναι θέμα χρόνου και επιστήμης να ταυτοποιηθούν.
Σε δηλώσεις της, λίγες μέρες πριν, σε τ/κ εφημερίδα, η κ. Κιουτσιούκ είχε αναφέρει πως δεν είναι δυνατόν να εντοπιστούν όλοι οι αγνοούμενοι, κάτι που προκάλεσε τις διαμαρτυρίες συγγενών. «Είναι αδύνατο να τους βρούμε όλους, αλλά ο αντικειμενικός μας στόχος είναι να τους βρούμε», ανέφερε στον «Π». Σύμφωνα με τον κ. Arni, η διεθνής εμπειρία ποικίλλει. Στο Ιράκ και σε πολλές αφρικανικές χώρες έχει εντοπιστεί μόνο το 1% των αγνοουμένων, ενώ στην πρώην Γιουγκοσλαβία βρήκαν το 82% χάρη στους δορυφόρους και στην πίεση της διεθνούς κοινότητας. Όμως ο κ. Θεοφίλου επιμένει πως είναι θέμα πολιτικής βούλησης να ανοίξουν αρχεία για να βρεθούν πληροφορίες για τους χώρους ταφής – η Κύπρος είναι μικρός τόπος και είναι πιο εύκολο να βρεις πληροφορίες, λέει. «Είναι πιο δύσκολο να βρούμε τους αγνοούμενους του ’64/63, όμως υπάρχουν στοιχεία για αυτούς τους ανθρώπους, όπως τα αρχεία της αστυνομίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, που τότε ήταν ευθύνη της. Ίσως βρούμε στοιχεία στα βρετανικά αρχεία ή στων Ηνωμένων Εθνών. Αλλά είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσεις πρόσβαση ειδικά στα στρατιωτικά αρχεία, δεν υπάρχει στρατός στον κόσμο που να επιτρέπει πρόσβαση στα αρχεία του», συμπληρώνει η κ. Κιουτσιούκ, άποψη με την οποία συμφωνεί και ο Paul-Henri Arni. Όπως λέει, αν και στόχος της ΔΕΑ είναι να αποκτήσει πρόσβαση στα αρχεία, εντούτοις η εμπειρία του από το Κόσοβο δείχνει πως συνήθως τα στρατιωτικά αρχεία είναι φτωχά σε στοιχεία για ομαδικούς τάφους, αφού οι στρατοί δεν γράφουν αναφορές, σε αντίθεση με τις αστυνομικές αρχές.

20140316_agnooumenoi_toxni_arni

Το λατομείο τούς «προστάτεψε»
Η μαρτυρία στη ΔΕΑ για τους εναπομείναντες αγνοούμενους της Τόχνης που επέβαιναν στο δεύτερο λεωφορείο ήταν πως δολοφονήθηκαν σε ένα σημείο έξω από την Παρεκκλησιά, στη γωνιά του δρόμου, ενώ οι εκτελεστές τούς είχαν παρατάξει σε γραμμή. Ήταν στην στροφή, εκεί όπου υπήρχε ένα δέντρο. Αφού τους σκότωσαν, τους έριξαν στον παρακείμενο γκρεμό και στη συνέχεια με μηχανήματα έριξαν χώμα για να τους καλύψουν.
Όμως σήμερα τίποτα δεν θυμίζει την περιοχή όπως ήταν τότε: Στη θέση του δέντρου έχει υψωθεί ένα μεγάλο λατομείο, το επίπεδο του εδάφους είναι 5-6 μέτρα ψηλότερο από το χώμα που ρίχτηκε για να μπουν τα μηχανήματα, ενώ επιστρατεύτηκε γεωλόγος για να εντοπιστεί η στροφή του δρόμου. Το χώμα βεβαίως του λατομείου αποδείχθηκε πως προστάτεψε τα λείψανα από καταστροφές, σημειώνει ο γεωλόγος της ΔΕΑ Γιάννης Ιωάννου. Ο ίδιος αναφέρει ότι χρειάστηκαν τοπογραφικοί χάρτες, παλιές φωτογραφίες της περιοχής και η βοήθεια του Κτηματολογίου για να εντοπιστεί η περιοχή με ακρίβεια. Βοήθεια παρέχει εξάλλου και το λατομείο, που, εκτός από μηχανήματα, προστατεύει το σημείο με φρουρούς ασφαλείας. «Υπήρχαν από χρόνια φήμες ότι εδώ κάτι συνέβη, πολλοί από τους εργαζόμενούς μας ήταν από τις κοντινές κοινότητες και είχαν ακούσει την ιστορία. Επισήμως ενημερωθήκαμε για το περιστατικό το 2010», μας είπε ο Κώστας Κυθραιώτης, γενικός διευθυντής του λατομείου.

Κομπολόι, ρολόγια και μια βέρα
Υφάσματα και προσωπικά αντικείμενα, ανάμεσά τους νυχοκόπτες, αναπτήρες, ρολόγια, κομπολόι και μια βέρα, έχουν ξεπροβάλει μέχρι στιγμής στις εκταφές, εκτός από τα λείψανα τουλάχιστον 17 ατόμων, μέχρι πριν από μερικές μέρες. «Νιώθω ότι κλείνουμε ένα κομμάτι της κυπριακής ιστορίας που δυστυχώς ακόμη ταλαιπωρεί αρκετούς συγγενείς», μας είπε ο αρχαιολόγος της ΔΕΑ στο σημείο, Γιαννάκης Φιλίππου. Εκ πρώτης όψεως, σημειώνει, πρόκειται για έναν και μόνο ομαδικό τάφο με αναμενόμενο μέγιστο αριθμό ατόμων τους 40, η ταυτότητα των οποίων συνδέεται άμεσα με τους εξαφανισθέντες από το 1974 Τουρκοκυπρίους πρωτίστως της Τόχνης αλλά συγχρόνως και άλλων παρακείμενων χωριών. Κρίνοντας από τα μοναδικά σκελετικά σημεία του ανθρώπινου σώματος (στην προκειμένη περίπτωση τα δεξιά μηριαία οστά – ένα και μόνο για κάθε άτομο) έχει επιβεβαιωθεί ο εντοπισμός των λειψάνων 17 ατόμων. «Η τοπογραφία του ομαδικού τάφου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν και σήμερα η παρούσα κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική από αυτήν που έφερε αρχικώς», σημειώνει ο κ. Φιλίππου. Η πλαγιά ήταν αρχικά μικρή, με εύκολη πρόσβαση από χωματόδρομο και δεν χρειάστηκε παρά η εναπόθεση λίγου μόνο χώματος για να καλυφθούν τα πτώματα. Όταν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 λειτούργησε στο σημείο λατομείο, η περιοχή άλλαξε. Τα λείψανα βρίσκονται σε ικανοποιητική κατάσταση, αν και ορισμένα φέρουν ίχνη βίαιου θρυμματισμού ή ακόμη και καύσης. Ελάχιστα όμως είναι ακέραια, ούτως ώστε να σχηματίζουν απολύτως έναν πλήρη ανατομικά ανθρώπινο σκελετό.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 16/3/2014

Advertisements

One thought on “Τελευταίος σταθμός για τους επιβάτες της Τόχνης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s