Το μίσος είναι εδώ

Οι αρχές και βεβαιότητες της Ευρώπης υπό αμφισβήτηση

20150111_Charlie_Hebdo
Σκίτσο του Loic Secheresse

Της Χρύστας Ντζάνη*

Όταν το 1995 ο Ματιέ Κασοβίτς έδινε στην Ευρώπη την ταινία του «Το Μίσος» (La Haine), πολλοί την χαρακτήριζαν προφητική. Η ταινία πραγματευόταν την ζωή τριών νέων, ξένης καταγωγής, σε ένα φτωχό προάστιο του Παρισιού, την κόντρα τους με τις Αρχές και εθνικιστικά στοιχεία και το αδιέξοδο στο οποίο είχαν βρεθεί ζώντας στο περιθώριο της γαλλικής κοινωνίας. «Ως εδώ, όλα καλά», ήταν το μότο του φιλμ με το αινιγματικό τέλος, που δήλωνε τις εξαιρετικά ευαίσθητες ισορροπίες. Είκοσι χρόνια μετά, με την ευρωπαϊκή ήπειρο να συνταράσσεται από τις απανωτές επιθέσεις στη Γαλλία εναντίον της συντακτικής ομάδας του Charlie Hebdo, αστυνομικών και πολιτών από Γάλλους ακραίους ισλαμιστές, το «Μίσος» μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ και το «εδώ» της ταινίας βάζει μια τελεία. Πώς βρίσκει την Ευρώπη η επόμενη μέρα από το μακελειό;

Ζήτημα παγκόσμιο

«Το ζήτημα δεν είναι μόνο γαλλικό ή ευρωπαϊκό. Αφορά κάθε δημοκρατικά σκεπτόμενο πολίτη σε όλο τον κόσμο. Η ελευθερία της έκφρασης, η ελευθερία του Τύπου βρίσκονται στη καρδιά του δημοκρατικού πολιτεύματος. Δολοφονήθηκαν σκιτσογράφοι, δημοσιογράφοι, απλοί εργαζόμενοι. Το τρομοκρατικό κτύπημα, με 12 νεκρούς και άλλους 10 τραυματίες, είναι το πλέον αιματηρό σε γαλλικό έδαφος εδώ και δεκαετίες και έγινε στο κέντρο του Παρισιού, μέρα μεσημέρι», δηλώνει στον «Π» η Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Σορβόννης Καλλιόπη Αγαπίου-Ιωσηφίδου, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου και κάτοχος Ευρωπαϊκής Έδρας Jean Monnet (2001). «Είναι ένα πρόβλημα το οποίο αφορά την Ευρώπη, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο», προσθέτει ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και πρώην πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας, Μιχάλης Ατταλίδης. «Από το 2001 και μετά υπήρξε παγκόσμια έξαρση του εξτρεμισμού και της τρομοκρατίας με θρησκευτική βάση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Δείκτη Τρομοκρατίας, υπήρξαν 18.000 θάνατοι από τρομοκρατικές δράσεις βασισμένες σε θρησκευτικό εξτρεμισμό παγκόσμια το 2013, από τους οποίους 80% σε πέντε χώρες, Ιράκ, Συρία, Πακιστάν, Αφγανιστάν και Νιγηρία, και 5% στις ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης. Στην Ευρώπη συγκεκριμένα έχουμε ένα αριθμό παραγόντων που είναι δυνατό να συντείνουν στο φαινόμενο της τρομοκρατίας με θρησκευτική βάση. Στην Δυτική Ευρώπη ζουν 44 εκατ. μουσουλμάνοι. Η μεγάλη πλειοψηφία τους έχουν ενσωματωθεί στις κοινωνίες όπου ζουν, έχουν υιοθετήσει τις αξίες αυτών των κοινωνιών, καταδικάζουν έντονα την χρήση της θρησκείας για φανατισμό και τρομοκρατία, και καθημερινά αποδεικνύουν την αναλήθεια του ισχυρισμού για το ασυμβίβαστο του Ισλάμ και της δημοκρατίας. Εν τούτοις, υπάρχει και κάποιος αριθμός μεταναστών και παιδιών ή απογόνων μεταναστών στην Γαλλία και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οι οποίοι για διάφορους λόγους, συμπεριλαμβανομένης της περιθωριοποίησης και λόγω της ψηλής ανεργίας των τελευταίων ετών, δεν ενσωματώνονται στην κουλτούρα των χωρών στις οποίες ζουν. Επιπλέον η διεθνής κατάσταση, συμπεριλαμβανομένου του άλυτου μεσανατολικού προβλήματος και των δυτικών επεμβάσεων σε ισλαμικές χώρες όπως το Αφγανιστάν και το Ιράκ, φαίνεται να διαδραματίζουν τον ρόλο τους, όπως και οι παγκοσμιοποιημένοι μηχανισμοί διάδοσης ακραίων τάσεων, που σε ορισμένες περιπτώσεις «πείθουν» νεαρά άτομα με ισλαμική καταγωγή». Σύμφωνα με τον κ. Ατταλίδη, η ανάπτυξη κάποιου βαθμού «ισλαμοφοβίας» ή ακόμη και ρατσισμού στην Δύση συμβάλλει στην εμφάνιση του φαινομένου.
Ποια είναι όμως τα κίνητρα όσων καταφεύγουν στην ακραία βία, επικαλούμενοι το Ισλάμ; «Είναι ποικίλα και κρύβουν σύνθετες θλιβερές πραγματικότητες: από το malaise, τις ανησυχίες των νέων μιας γενιάς σε αναζήτηση ταυτότητας, τις αξίες που δοκιμάζονται ποικιλοτρόπως, τις δυσχερείς κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες, τα αισθήματα αδικίας. Οι διαδοχικές οικονομικές κρίσεις, ανεργία και οικονομική επισφάλεια έστρωσαν το χαλί σε εξτρεμιστικά κινήματα», σημειώνει η κ. Αγαπίου Ιωσηφίδου. Όπως επισημαίνει ο κ. Ατταλίδης, στις δυτικές κοινωνίες υπάρχουν και μεμονωμένα άτομα που αναζητούν νόημα και ταυτότητα καταφεύγοντας στη βία. «Υπενθυμίζω τον ακροδεξιό Νορβηγό που σκότωσε μεγάλο αριθμό παιδιών διαμαρτυρόμενος για την μετανάστευση στην χώρα του. Αλλά ακόμη και στις περιπτώσεις ατόμων με ισλαμικές καταβολές τίθενται μεγάλα ερωτήματα. Τα δύο αδέλφια που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τις δολοφονίες των δημοσιογράφων της Charlie Hebdo γεννήθηκαν στο Παρίσι, πήγαν σε γαλλικά σχολεία, και ενδεχομένως διάβαζαν την σάτιρα του Charlie Hebdo, έντονη σάτιρα, που παρεμπιπτόντως δεν ήταν αντιισλαμική αλλά αντιθρησκευτική. Με τον ίδιο τρόπο άνθρωποι γεννημένοι στην Βρετανία και που φοίτησαν σε βρετανικά σχολεία είχαν ανατινάξει βαγόνια του μετρό και λεωφορείο στον Λονδίνο, σκοτώνοντας και τραυματίζοντας μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Φαίνεται ότι οι φιλελεύθερες χώρες της Ευρώπης δεν έχουν επιτύχει πλήρως την ενσωμάτωση στις αξίες τους, δημιουργώντας αφοσίωση μεταξύ όλων των πολιτών τους. Το πρόβλημα έχει επιδεινωθεί με την μετάβαση νεαρών ατόμων στις ζώνες συγκρούσεων και την στρατιωτική τους εκπαίδευση από ομάδες όπως το ISIS και την Αλ Κάιντα».

Αρχές υπό αμφισβήτηση

Οι δύο ακαδημαϊκοί συμφωνούν ότι, προκειμένου να βρει τη λύση στο πρόβλημα, είναι αναγκαίο η Ευρώπη να στραφεί στα οράματά της και τις δυσάρεστες εμπειρίες του παρελθόντος. «Θέλω να πιστεύω πως η Ευρώπη, η οποία έγινε το θέατρο δύο παγκοσμίων πολέμων με εκατομμύρια νεκρούς, βίωσε ένα ασύλληπτο ανθρώπινο πόνο και τεράστιες υλικές ζημιές, έμαθε το μάθημα της Ιστορίας και δεν θα βαδίσει στα ίδια μονοπάτια, καθώς αυτά δεν μπορούν παρά να οδηγήσουν στα ίδια κατατόπια, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης παραμένει ένα πολιτικό και οικονομικό εγχείρημα που διασφάλισε την ειρήνη στην Ευρώπη, και για πολλά χρόνια και την ευημερία. Η διατήρηση του ευρωπαϊκού οράματος για ειρήνη και ευημερία, για ένα σύστημα δημοκρατικών αξιών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων μπορούν να διασφαλίσουν αειφόρους λύσεις στα σύγχρονα προβλήματα των φαινομένων που μας περιβάλλουν».
Ο κ. Ατταλίδης εκφράζει την ανησυχία ότι διερχόμαστε μια περίοδο όπου τίθενται σε αμφισβήτηση οι βεβαιότητες της ευημερούσας, δημοκρατικής, πολυπολιτισμικής μεταπολεμικής Ευρώπης. «Τα δημοκρατικά ευρωπαϊκά κράτη, ιδιαίτερα μετά τους εφιάλτες του εθνικοσοσιαλισμού/φασισμού και των πολέμων, πέρασαν στο μεταπολεμικό στάδιο της Καντιανής πολυπολιτισμικής, φιλειρηνικής ΕΕ και υιοθέτησαν ως μονάδα συγκρότησης τους τον πολίτη, τα ατομικά δικαιώματα του και την πολιτότητα του, πράγμα που επέτρεψε και την ενσωμάτωση μεταναστών, είτε από πρώην αποικίες, είτε από άλλες λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας, η δημιουργία της ΕΕ και η αποδοχή των μεταναστών και της πολυπολιτισμικότητας στηρίζεται στην ίδια βάση της έννοιας του πολίτη ως φορέα πολιτότητας και όχι μόνο ως φορέα αποκλειστικής πολιτισμικής ταυτότητας, και της συνταγματικής αντί εθνικής ταυτησης με το κράτος. Τα φασιστικά, ακροδεξιά και δεξιά λαϊκιστικά κινήματα που υπάρχουν τώρα σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές χώρες επιδιώκουν μια επιστροφή στο αμιγές εθνικό κράτος και στην πολιτική της ταυτότητας. Επιτείνει ασφαλώς την στροφή αυτή η αποβιομηχανοποίηση της Ευρώπης, η παρακμή της σοσιαλδημοκρατίας, η οικονομική κρίση και η συνεπακόλουθη ανεργία, η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, και η απόδοση ευθυνών στους μετανάστες για τα οικονομικά προβλήματα».
Όπως επισημαίνει ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, πολλά από τα ακροδεξιά κινήματα, όπως το Εθνικό Μέτωπο της Γαλλίας και το κόμμα του κ. Φάρρατζ στην Βρετανία ισχυρίζονται ότι οι μετανάστες αποτελούν «πέμπτη φάλαγγα», ή, όπως το κίνημα «Pegida» στην Γερμανία, διαμαρτύρονται για μια υποτιθέμενη «ισλαμοποίηση» της Ευρώπης. Τρομοκρατικά επεισόδια του είδους της επίθεσης εναντίον του Charlie Hebdo με τους δολοφόνους να φωνάζουν «Ο Αλλάχ είναι μεγάλος» είναι πιθανό να ενισχύσουν τα ακροδεξιά κόμματα. Ο Χάμπερμας επαληθεύεται, αλλά δυστυχώς με αρνητική τάση, αφού τα αναπτυσσόμενα ακροδεξιά κόμματα είναι συγχρόνως αντιπολυπολιτισμικά, αντιισλαμικά, αντιμεταναστευτικά και αντιευρωπαϊκά. Αυτό που συγκρούεται στην Ευρώπη σήμερα δεν είναι το Ισλάμ με την Ισλαμοφοβία, ή το Ισλάμ με τον Χριστιανισμό, αλλά ο θρησκευτικός και ο πολιτικός σκοταδισμός με τις ανθρωπιστικές αξίες του φιλελεύθερου πλουραλισμού», καταλήγει.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 12/1/2015

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s