Όσα λέει το DNA μας

Ο καθηγητής Κ. Δέλτας αναλύει τη γενετική κληρονομιά των Κυπρίων

20150423_dna_kyprioi

Με καταγωγή από τη Μέση Ανατολή και τη Μικρά Ασία, έντονη επιρροή από το ελληνικό και το ευρωπαϊκό στοιχείο και ελάχιστη από το τουρκικό, το «κυπριακό DNA» παρουσιάζει ενδιαφέρουσες ιδιαιτερότητες

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ* 
Ένα βιβλίο που ακόμη γράφεται είναι η Γενετική κι ο Κωνσταντίνος Δέλτας ένας από τους συγγραφείς του κεφαλαίου «Κύπρος». Με σπουδές Φαρμακευτικής, Βιοχημείας και Μοριακής Ιατρικής, επέστρεψε στην Κύπρο το 1991 για να στελεχώσει το νεόδμητο τότε Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής.
Λίγο αργότερα ανέλαβε το νεοσύστατο τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου, στο οποίο υπηρετεί μέχρι σήμερα ως διευθυντής και του Κέντρου Ερευνών Μοριακής Ιατρικής, γνωστού για τις έρευνές του σε ιατρικά θέματα ενδημικά του κυπριακού πληθυσμού, οι οποίες έχουν επιχορηγηθεί με εκατομμύρια ευρώ. Από αυτό το πόστο συμβάλλει στην ανάγνωση αυτού που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «κυπριακό DNA», αν και ο ίδιος λέει πως δεν μπορούμε να το αποκαλούμε έτσι με ακρίβεια. «Τα τελευταία 25 χρόνια που ξεκίνησε η γενετική και ιατρική έρευνα στην Κύπρο μάθαμε πράματα που δεν ξέραμε καθόλου στο παρελθόν», αναφέρει στον «Π», ενόψει της σημερινής παρουσίασης του βιβλίου του «Η γενετική κληρονομιά των Κυπρίων» (εκδόσεις Βήτα, σελ. 194), στις 7:30 μ.μ. στην αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Εν τέλει υπάρχει κυπριακό DNA; «Υπάρχουν γενετικά σημάδια που κάποιες φορές, όχι πάντα, σηματοδοτούν έναν πληθυσμό. Για παράδειγμα, γενετικά λάθη που είναι κοινά σχεδόν σε όλο τον κόσμο και με τις μεταναστεύσεις των λαών κυκλοφόρησαν σχεδόν σε όλο τον κόσμο. Υπάρχουν πολλά τέτοια γενετικά λάθη στον κυπριακό πληθυσμό τα οποία έχουμε εντοπίσει, όπως η θαλασσαιμία, ο οικογενής μεσογειακός πυρετός που είναι γνωστός και ως νόσος των Αρμενίων, η κυστινουρία που είναι μια νόσος των νεφρών κ.τλ. Γενετικά λάθη που ευθύνονται για αυτές τις κληρονομικές ασθένειες και υπάρχουν στον κόσμο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Υπάρχουν και άλλα γενετικά λάθη που έγιναν στην Κύπρο και είναι αποκλειστικά των Κυπρίων. Αν μου δώσουν ένα δείγμα DNA και δω αυτά τα γενετικά λάθη, κατά 99% θα σκεφτώ μήπως είναι Κύπριος».

Ο Κ. Δέλτας.
Ο Κ. Δέλτας.

Κι όταν μιλάμε για λάθη, μιλάμε για τυχαία γεγονότα που μπορεί να επηρεάζουν ανθρώπους για χιλιάδες χρόνια κι όχι απλώς για «εφτά γενιές», όπως λέγεται. «Τα γενετικά λάθη συμβαίνουν τυχαία, εντελώς τυχαία, κάποια στιγμή συμβαίνει ένα γενετικό λάθος για διάφορους λόγους. Αν επηρεάσει τη γαμετική σειρά, δηλαδή τα ωάρια ή σπερματοζωάρια, μπορεί να μεταφερθεί στην επόμενη γενιά και να μεταφέρεται για χιλιάδες χρόνια. Η λαϊκή ρήση λέει πως το παιδί παίρνει από εφτά γενιές. Αυτό είναι λάθος. Το παιδί παίρνει από χίλιες εφτά γενιές. Αν πας πίσω μερικά χρόνια, που οι άνθρωποι παντρεύονταν σε νεαρή ηλικία και έκαναν πολλά παιδιά, μια γυναίκα που παντρευόταν στα 17, στα 35 γινόταν γιαγιά, στα 55 προγιαγιά κι αν ζούσε ώς τα 75 είχε τρισέγγονα. Αν ρωτούσες μια 55χρονη γιαγιά, ήξερε να σου πει για τη μαμά της που ζούσε ακόμα κι άλλες τρεις γενιές που είχε μπροστά της. Αυτά είναι πέντε-έξι γενιές, για αυτό το έλεγαν αυτό. Σήμερα ξέρουμε ότι ένα παιδί μπορεί να πάρει μια μετάλλαξη και να παρουσιάσει ένα νόσημα ή ένα υγιές χαρακτηριστικό, το σχήμα των ματιών π.χ., από χιλιάδες χρόνια πριν».

Το πέρασμα των λαών

Κι οι λαοί που πέρασαν με τους αιώνες από το νησί πόσο επηρέασαν τον γενετικό κώδικα του ντόπιου πληθυσμού; «Το πρωταρχικό ερώτημα είναι ποιοι πρωτοκατοίκησαν το νησί. Η αρχαιολογία και η ιστορία λένε αυτό που λέει πλέον και η γενετική. Υπάρχουν αρκετές έρευνες και η πιο πρόσφατη έγινε στο εργαστήριό μου, στο εργαστήριο Μοριακής Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κύπρου. Η γενετική λέει ότι οι πρώτοι που κατοίκησαν το νησί Κύπρος ήταν άνθρωποι της γειτονιάς, από τη Μικρά Ασία, την Εγγύς Ανατολή, τη Γόνιμη Κοιλάδα. Δεν ήταν από την Αφρική, κι όταν λέμε Μικρά Ασία μιλάμε για πολύ-πολύ πριν εμφανιστούν οι Τούρκοι. Η ιστορική μαρτυρία μιλά για αποδείξεις ανθρώπινης παρουσίας στο νησί με βάση τα ευρήματα μέχρι και 15.000 χρόνια πριν. Μιλάμε για τη Νεολιθική περίοδο, που ούτε Έλληνες υπήρχαν ως έθνος, ούτε Τούρκοι, ούτε Πέρσες, πάμε πολύ πιο πίσω».
«Αργότερα, υπάρχουν στοιχεία ιστορικά που λένε ότι η Κύπρος αποικήθηκε έντονα και επιθετικά από το ελληνικό στοιχείο, τους Μυκηναίους, Αχαιούς, οι οποίοι ήρθαν στην Κύπρο σε διαδοχικά μαζικά κύματα γύρω στον 12ο αιώνα π.Χ. και εξελλήνισαν το νησί. Αυτή ήταν η ελληνική επίδραση. Τίθεται το ερώτημα, οι Έλληνες της Κύπρου σήμερα τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν εκείνου του αρχαίου ελληνικού πληθυσμού; Εδώ πρέπει κανείς να σκεφτεί λογικά. Δεν υπάρχει καμία ιστορική μαρτυρία ότι όταν οι Έλληνες αποίκησαν την Κύπρο σκότωσαν τον γηγενή πληθυσμό. Ίσα-ίσα ήταν ειρηνική επέλαση, ήρθαν ως φίλοι, έμποροι, διωγμένοι μετά τον Τρωικό Πόλεμο ή στο πλαίσιο αποικισμού, και επικράτησαν και έγιναν μέρος του ευρύτερου γηγενούς πληθυσμού. Και λόγω πολιτισμού είμαστε Έλληνες, μιλάμε ελληνικά. Υπάρχουν κάποιοι υπολογισμοί που λένε ότι το ελληνικό στοιχείο είναι το 20% του DNA μας. Ένα άλλο 20% είναι ευρωπαϊκό και το υπόλοιπο είναι το αρχέγονο μικρασιατικό και μεσανατολικό στοιχείο. Μην νομίζετε – και η Ελλάδα το ίδιο και όλη η Ευρώπη από αυτές τις περιοχές πρωτοκατοικήθηκε. Η ζωή ξεκίνησε από την Αφρική, μετακινήθηκε στη Μέση Ανατολή και από κει κινήθηκε ανατολικά προς την Ασία και την Αμερική και δυτικά προς την Ευρώπη, και μετά κατέβηκε κάτω – αυτά λέει η ιστορία. Διαχρονικά έχουμε μια ανθρωπολογική περιγραφή του Κυπρίου που μοιάζει και με τη μεσανατολίτικη και την ευρωπαϊκή. Οι κατακτητές που πέρασαν άφησαν πίσω την ιστορία, τον πολιτισμό, τα κάστρα και τα γονίδιά τους. Αυτό ονομάζεται γενετική ροή. Άφησαν όλα αυτά τα στοιχεία ως γονιδιακό εμβολιασμό – που έγινε στη λεγόμενη γενετική δεξαμενή του κυπριακού πληθυσμού».

Οι μικτοί γάμοι βελτιώνουν τον γενετικό μας χαρακτήρα

20150423_deltas_bookΗ κλειστή κοινωνία της Κύπρου, όπου μέχρι πρόσφατα οι άνθρωποι έκαναν γάμους μεταξύ ατόμων της ίδιας μικρής κοινότητας, συχνά συγγενείς τους -έστω μακρινούς- έπαιξε αναμφίβολα ρόλο στην ανακύκλωση των γενετικών λαθών. Σήμερα πια, με την εδραίωση των μικτών γάμων, συμβαίνει το αντίθετο: το κυπριακό DNA ανανεώνεται και εξελίσσεται. «Σε πολλές περιοχές, λόγω του ότι οι άνθρωποι τηρούσαν με ευλάβεια τη ρήση ‘παπούτσι από τον τόπο σου’, έχουμε πολλές περιπτώσεις σπάνιων νοσημάτων που εμφανίζονται σε οικογένειες», αναφέρει ο δρ Δέλτας. «Οι γονείς μπορεί να μην ήταν ακριβώς συγγενείς, αλλά ζούσαν σε μια μικρή κοινωνία και με τα χρόνια οι συχνότητες κάποιων γονιδίων έγιναν πιο μεγάλες. Μπορεί να είχαν κοινό προπάππου και να μην το ήξεραν καν, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι πιθανότητες να γεννιούνται παιδιά με μια κατηγορία κληρονομικών νοσημάτων που ονομάζουμε αποθεματικά υπολειπόμενα, δηλαδή εκεί χρειάζεται το παιδί να πάρει μια δόση του μεταλλαγμένου γονιδίου από κάθε γονέα, όπως στη θαλασσαιμία και στην κυστική ίνωση. Για αυτό σε κάποιες περιοχές της Κύπρου γεννήθηκαν αρκετά παιδιά με σπάνια νοσήματα. Όταν βλέπω έναν ασθενή με πολύ σπάνιο νόσημα, η πρώτη μου ερώτηση είναι μήπως οι γονείς είναι συγγενείς. Ωστόσο, δεν είχαμε όπως φαίνεται στην Κύπρο το φαινόμενο της επιδιωκόμενης σύζευξης, του γάμου μεταξύ στενών συγγενών, όπως συμβαίνει σε πολλές μουσουλμανικές χώρες, κι εκεί καταντά να είναι αιμομιξία. Σήμερα έχουμε έναν εμπλουτισμό της κυπριακής γονιδιακής δεξαμενής. Ανατρέπεται η παλιότερη ισορροπία και έρχεται μια νέα γενετική ισορροπία σε ό,τι αφορά τις συχνότητες γονιδίων και εμπλουτίζεται από γονίδια του πρώην ανατολικού μπλοκ ή από χώρες της Ευρώπης, αφού πολλοί Κύπριοι φοιτητές επιστρέφουν από τις σπουδές ζευγαρωμένοι».
Λένε πως το DNA έχει την τάση να βελτιώνεται και πως τα παιδιά που γεννιούνται από τους μικτούς γάμους κληρονομούν τα «καλύτερα» γονίδια των διαφορετικής καταγωγής των γονιών τους. «Το DNA έχει μόνο ένα σκοπό: να περάσει από τη μια γενιά στην άλλη – το είπε κάποιος άλλος πριν από μένα», αναφέρει ο καθηγητής. «Το DNA είναι απόλυτα εγωιστικό. Τα γονίδια βρίσκουν τον τρόπο και περνούν στην άλλη πλευρά, είτε καλά είτε κακά. Όμως ο εμπλουτισμός της γονιδιακής δεξαμενής μόνο καλό κάνει. Σε μια κλειστή κοινωνία το DNA ανακυκλώνεται και αυξάνεται η πιθανότητα τα κακά γονίδια να έρθουν μαζί. Όλοι μας φέρουμε μέσα μας μερικά γονίδια «άσχημα», αλλά δεν μας προκαλούν κάτι κακό γιατί τα έχουμε μόνο σε μία δόση. Αν όμως τύχει να παντρευτούν δύο άνθρωποι με παρόμοιο άσχημο γονίδιο και το παιδί κληρονομήσει και τα δύο, εκτίθεσαι, το παιδί θα νοσήσει από το νόσημα».

Περί Τούρκων

Τελικά, ποια είναι η γενετική κληρονομιά των Κυπρίων; «Οι Κύπριοι έχουμε μια γενετική κληρονομιά όπως πάρα πολλοί άλλοι Ευρωπαίοι, δηλαδή Μικρά Ασία και Μέση Ανατολή. Έχουμε μια εντονότατη προσφορά των μετέπειτα Ελλήνων, γιατί Έλληνες δεν υπήρχαν από καταβολής κόσμου, όπως δεν υπήρχε κανένα έθνος, αλλά και των μετέπειτα Ευρωπαίων, αυτοί είμαστε. Σε ό,τι αφορά την εισφορά των Τούρκων, όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι είναι μικρή. Αν και κάποιες γενετικές μεταλλάξεις φαίνεται να μας ήρθαν από τους Τούρκους, αλλά δεν είναι σε τόσο μεγάλο βαθμό. Αναπόφευκτα και λογικά σε κάποια φάση θα έγινε, μπορεί να έγιναν και κάποιοι γάμοι, ίσως και βιασμοί, σε μια εποχή που δεν υπήρχε αντισύλληψη. Στο βιβλίο αναφέρομαι και στο περίφημο ‘δικαίωμα της πρώτης νύχτας’. Σε αρκετές χώρες που ήταν κάτω από την οθωμανική αυτοκρατορία υπήρχε το άγραφο δικαίωμα του τσιφλικά να κοιμάται την πρώτη νύχτα του γάμου με τη νύφη. Αναφέρεται ότι υπήρχε και στην Κύπρο, αν και ποτέ δεν ήταν νόμος. Σε κάποιες περιπτώσεις φαίνεται πως είναι εμβολιασμός τουρκικού γονιδίου, αλλά σε καμία έρευνα δεν φαίνεται να υπάρχει έντονο αυτό το στοιχείο», σημειώνει ο δρ Δέλτας. Αξιοσημείωτο είναι εξάλλου το γεγονός ότι οι θρησκευτικές ομάδες του νησιού έχουν ακόμη πιο έντονο γενετικό χαρακτήρα: ανάμεσα στους Αρμένιους, για παράδειγμα, είναι πιο έντονος ο οικογενής μεσογειακός πυρετός, όπως σε όλους τους Αρμένιους του κόσμου, ενώ αντίστοιχες ιδιαιτερότητες παρατηρούνται και μεταξύ των Μαρωνιτών.
Για το τέλος, διερωτώμαι τι σημαίνει για τον γενετιστή η ανάγνωση ολόκληρου του DNA το 2000. «Ήταν ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπου, μπορεί να συγκριθεί με την προσεδάφιση στη Σελήνη. Αυτό που έγινε το 2000, με κόστος χιλιάδες δισ. σε εκατοντάδες εργαστήρια όλου του κόσμου, μπορεί να το κάνει σήμερα μια εταιρεία σε λίγες βδομάδες με 5.000 ευρώ. Ήταν όχι απλώς επαναστατικό, ίσως πρέπει να επινοήσουμε μια νέα λέξη. Μας άνοιξε ένα επτασφράγιστο βιβλίο και αρχίσαμε να το διαβάζουμε. Τα πιο πολλά που λέει δεν τα καταλαβαίνουμε ακόμα, αλλά τουλάχιστον το διαβάζουμε, και θα μάθουμε πολλά πράματα ακόμα για την ιστορία, την προσωπικότητά μας, τις ασθένειές μας και τα πάντα».

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 23/4/2015

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s