Τα δέντρα-μνήμες του Μελκονιάν

Τα ορφανά Αρμενόπαιδα που κατέφυγαν στην Κύπρο

melkonian_school

Ο ευεργέτης Καραμπέτ Μελκονιάν το έχτισε σε έναν τόπο απ’ όπου δεν φαίνεται κανείς μιναρές. Εκεί τα πρώτα ορφανά Αρμενόπαιδα που έφτασαν στην Κύπρο, κυνηγημένα από τη Γενοκτονία, φύτεψαν 500 δέντρα για τους νεκρούς τους

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Ήταν τέτοιος καιρός πριν από έναν αιώνα πια, όταν χιλιάδες Αρμένιοι από τις γύρω περιοχές, τα Άδανα, την Αλεξανδρέττα, τη Μερσίνα, την Ταρσό, τη Σελεύκεια, την Καισαρεία, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη κ.α. άρχισαν να φτάνουν κατά κύματα στο νησί για να σωθούν από τη μανία των Τούρκων, σε έναν διωγμό που εξελίχθηκε στην Αρμενική Γενοκτονία – η μνήμη της οποίας τιμάται στις 24 Απριλίου.
Ενάμισι εκατομμύριο άνθρωποι έχασαν τότε τη ζωή τους. Και κάποιες λίγες χιλιάδες ψυχές βρήκαν καταφύγιο στα λιμάνια της Λάρνακας κυρίως, αλλά και στα υπόλοιπα του νησιού, είτε από τύχη είτε αναζητώντας τη βρετανική προστασία. Χίλιοι τριακόσιοι από αυτούς παρέμειναν στο νησί, ενσωματώθηκαν με την ντόπια αρμενοκυπριακή κοινότητα των «ντεγατσί», την οποία ανανέωσαν, και εισήγαγαν στην Κύπρο τον πολιτισμό τους, τέχνες, όπως ο κινηματογράφος, αλλά και τις γεύσεις τους. Είναι από έναν Αρμένιο πλανόδιο λουκουματζή εξάλλου που πήρε το όνομά της στα τουρκικά η οδός Λήδρα – Λόκματζι. Κάποιοι έζησαν μισό αιώνα μετά δεύτερο (ή και τρίτο ή τέταρτο) διωγμό από τους Τούρκους, όταν το 1963 η αρμενική συνοικία στην οδό Βικτωρίας της εντός των τειχών Λευκωσίας καταστράφηκε. Ανάμεσά τους ήταν και ο διεθνούς φήμης μουσικός Βαχάν Μπετελιάν, που έμεινε γνωστός ως «πατέρας της μουσικής στην Κύπρο». Οι Τούρκοι τον έδιωξαν από τη γενέτειρά του τα Άδανα κι αργότερα από την Κιλικία. Όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει και το σπίτι του κοντά στο Λήδρα Πάλας, αποφάσισε να ζει στο εξής στο ενοίκιο: «Να χτίζουμε σπίτια και να τα παίρνουν οι Τούρκοι;», είχε πει, έχοντας χάσει τότε και το εμπορικό κατάστημα που είχε, το οποίο κάηκε από βόμβες.

melkonian_students

Κανείς μιναρές

Στην Κύπρο οι Αρμένιοι έχτισαν σημαντικά μνημεία, όπως η εκκλησία του Αγίου Στεφάνου, που είναι το αρχαιότερο μνημείο στη Διασπορά για τα θύματα των σφαγών της Κιλικίας, ή το Μνημείο της Γενοκτονίας που ανήγειραν το 1932 στην οδό Βικτωρίας – το δεύτερο αρχαιότερο στον κόσμο, που επίσης καταστράφηκε από τους Τούρκους το ’63. Όμως απ’ όλα τα έργα ξεχώριζε το εκπαιδευτήριο Μελκονιάν, ένα «νησί μέσα σε ένα νησί», όπως ήταν γνωστό, εξαιτίας της αχανούς του έκτασης.
Το σχολείο ήταν εξαρχής γεμάτο συμβολισμούς: Όταν ο επίσκοπος Αδάνων Μουσιέγ Σεροπιάν προέτρεψε τους καπνεμπόρους αδερφούς Κρικόρ και Καραμπέτ Μελκονιάν να κάνουν δωρεά για να στεγάσουν 500 ορφανά Αρμενόπαιδα, εκείνοι έδωσαν τα χρήματα και ανέθεσαν το 1925 στην Αρμενική Γενική Ένωση Αγαθοεργίας (AGBU) να χτίσει το σχολείο σε τοποθεσία 3 χιλιόμετρα νότια της Λευκωσίας. Λέγεται πως το σημείο το είχε επιλέξει ο ίδιος ο ευεργέτης Καραμπέτ Μελκονιάν, ο οποίος, αναζητώντας την κατάλληλη τοποθεσία, περπατούσε κατά μήκος της σημερινής λεωφόρου Λεμεσού και κάθε 100-200 μέτρα σταματούσε, κοιτούσε γύρω του και συνέχιζε. Όταν έφτασε στον χώρο όπου είναι χτισμένο το σχολείο, χτύπησε τη μαγκούρα του στη γη και είπε πως εκεί επιθυμούσε να δημιουργηθεί. «Όλοι απόρησαν, αφού ήταν μια άγονη και ερημική περιοχή -για την οποία αργότερα δαπανήθηκαν μεγάλα ποσά για να γίνει καλλιεργήσιμη- γνωστή ως ‘λόφος των φιδιών'», επισημαίνει ο ερευνητής της Ιστορίας της αρμενικής κοινότητας της Κύπρου Αλέξανδρος Μιχαήλ Χατζηλύρας: «Ο ευεργέτης αιτιολόγησε την απόφασή του λέγοντας ότι καμιά κορυφή μιναρέ δεν ήταν ορατή από εκεί, αφού κάτι τέτοιο θα ήταν ανησυχητικό θέαμα για τα ορφανά της Γενοκτονίας που μόλις είχαν ξεφύγει από τους Τούρκους. Στη δε Αγλαντζιά έκαμαν μεγάλο γλέντι, αφού ποτέ δεν πίστευαν πως κάποιος θα ήθελε να αγοράσει εκείνη την άγονη γη!», η οποία είχε αγοραστεί προς 350 λίρες και περιελάμβανε και εκτάσεις απέναντι από το σχολείο.

Δέντρα στη μνήμη

Το 1926 το σχολείο ξεκίνησε τη λειτουργία του με 80 ορφανούς μαθητές να φοιτούν στις τέσσερις τάξεις του δημοτικού. Ήταν εκείνοι οι μαθητές που φύτεψαν τα 500 δέντρα στην είσοδο του Μελκονιάν, που υπάρχουν μέχρι σήμερα: Ένα για κάθε συγγενή που έχασαν. Το σχολείο, σημειώνει ο κ. Χατζηλύρας, ήταν αρχικά γνωστό ως «Αρμενικό Ορφανοτροφείο», αφού εδώ είχαν μεταφερθεί Αρμενόπαιδα από τα ορφανοτροφεία του Αλέππο και της Βηρυτού, της Ιερουσαλήμ, της Κέρκυρας, της Κωνσταντινούπολης και της Σιδώνας. Το σχολείο πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε πρότυπο, αρχικά δημοτικό και αργότερα και δευτεροβάθμιο, με μια πλούσια βιβλιοθήκη που μετρούσε 30.000 τόμους, άριστα εξοπλισμένα επιστημονικά εργαστήρια, ορχήστρα, χορωδία, χορευτική και θεατρική ομάδα, ομάδες ποδοσφαίρου, μπάσκετ και βόλεϊ κ.ά. Ξεχώριζε ακόμη για τον ηλεκτροπαραγωγικό του σταθμό, το τυπογραφείο που εξέδιδε διάφορα περιοδικά, τη φάρμα, το νοσοκομείο και το σήμα κατατεθέν του σχολείου, τον εντυπωσιακό υδατόπυργο ύψους 35 μέτρων, ο οποίος έμεινε γνωστός για την αυτοκτονία ενός μαθητή τη δεκαετία του 1930 από ερωτική απογοήτευση.
Κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία του 1963-64, το γήπεδο του Μελκονιάν χρησιμοποιήθηκε για το στήσιμο αντίσκηνων, για να στεγαστούν προσωρινά κάποιες οικογένειες Αρμενοκυπρίων που έχασαν τα σπίτια τους. Δέκα χρόνια μετά, τον Ιούλιο του 1974, ο κοιτώνας των αγοριών βομβαρδίστηκε από την τουρκική αεροπορία. Λέγεται πως το Μελκονιάν υπήρξε διαχρονικά καταφύγιο αγωνιστών της ΕΟΚΑ, κομουνιστών κατασκόπων, Κούρδων ανταρτών, Αρμενίων επαναστατών κ.ά.
Το σχολείο ήταν σύμβολο για ολόκληρη την Αρμενική Διασπορά, καθώς μαζί με τη σχολή Tebrotzassere στο Παρίσι και τη σχολή Mourad Raphaelian στη Βενετία, το Μελκονιάν ήταν η μοναδική δυτικοαρμενική σχολή με οικοτροφείο και ένα εκπαιδευτικό κέντρο παραγωγής της εθνικής αρμενικής κουλτούρας και ταυτότητας. Περίπου 12.000 Αρμένιοι φοίτησαν σε αυτό, έστω και για λίγο, οι πλείστοι εξ αυτών προέρχονταν από 30 συνολικά διαφορετικές χώρες. Ανάμεσά τους, άνθρωποι των τεχνών και των επιστημών, πολιτικοί κ.ά. Το σχολείο έκλεισε το 2005, με μονομερή απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου του AGBU στη Νέα Υόρκη, ενώ φοιτούσαν 205 μαθητές και παρά τις παγκύπριες και παναρμενικές αντιδράσεις. Έκτοτε συνεχίζονται οι προσπάθειες για την επαναλειτουργία του.

20150425_Melkonian
Το Μελκονιάν βομβαρδισμένο κατά την τουρκική εισβολή του 1974.

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 25/04/2015 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s