Είχε προβλέψει το νεκρό της Αμφίπολης

Ο καθ. Μαυρογιάννης είχε μιλήσει από το 2014 για τον Ηφαιστίωνα

ΤΥΜΒΟΣ ΚΑΣΤΑ – ΑΜΦΙΠΟΛΗ ΝΕΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

«Έβαλα κάτω έναν προς έναν τους διαδόχους του Αλεξάνδρου και μελέτησα από τις γραπτές πηγές πού ετάφη ο καθένας. Εξεπλάγην ότι ενώ πιστεύαμε πως ετάφη ο Ηφαιστίωνας στη Βαβυλώνα, ουδείς αρχαίος συγγραφέας, ούτε ο Διόδωρος, ούτε ο Αρριανός, ούτε ο Πλούταρχος, ούτε ο Ιουστίνος έλεγε ότι ο τάφος του Ηφαιστίωνος ήταν στη Βαβυλώνα».

Της Χρύστας Ντζάνη*

Τον Οκτώβριο του 2014, όταν οι ανασκαφές στον λόφο του Καστά, στην Αμφίπολη, εντυπωσίαζαν το παγκόσμιο με τα ευρήματά τους και οι εικασίες για τον ένοικο του ταφικού μνημείου διαδέχονταν η μία, χωρίς να λείψουν οι δοξασίες, ένας καθηγητής από το Πανεπιστήμιο Κύπρου είχε διατυπώσει πρώτος την άποψη ότι το πρόσωπο που είχε ταφεί εκεί ήταν ο Ηφαιστίωνας, ο αδερφικός φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και αρχηγός του μακεδονικού στρατού.
Ο Θεόδωρος Μαυρογιάννης, αναπληρωτής καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, χωρίς να έχει επισκεφθεί τότε το μνημείο, παρά μόνο έχοντας μελετήσει καλά τις ιστορικές πηγές, είχε εκφράσει την εκτίμηση ότι ο Ηφαιστίωνας ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να ταφεί με τέτοιου είδους τιμές, κατ’ εντολή πιθανότατα του ίδιου του Αλεξάνδρου, προκειμένου έτσι να αναδειχθεί η στενή τους σχέση.
Ένα χρόνο μετά, η ανακοίνωση της επικεφαλής της ανασκαφής στον Τύμβο Καστά της Αμφίπολης και προϊστάμενη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σερρών, Κατερίνα Περιστέρη, τον δικαίωσε: μιλώντας στις 30 Σεπτεμβρίου στο κατάμεστο αμφιθέατρο της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η κ. Περιστέρη ανέφερε ότι το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης είναι παραγγελία και χρηματοδοτημένο από τον Μεγάλο Αλέξανδρο προς τιμήν του αγαπημένου φίλου του, Ηφαιστίωνα. Πρόκειται για σχέδιο του αρχιτέκτονα Δεινοκράτη ή Στησικράτη, που υλοποιήθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ από τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο.

Μελετώντας τις πηγές

amfipoli_mavrogiannis

«Εγώ, ως παλιός κλασικός αρχαιολόγος, έκρινα από την αρχιτεκτονική και τον γλυπτό διάκοσμο ότι είμαστε περί το 320 π.Χ. Τα είπα αυτά χωρίς να έχω επισκεφθεί το μνημείο και χωρίς να έχω γνώση του υλικού το οποίο παρουσίασαν πριν από μερικές μέρες οι ανασκαφείς», δήλωσε μετά την επιβεβαίωσή του από τους ανασκαφείς ο κ. Μαυρογιάννης στον «Π». «Υπήρχαν ορισμένα στοιχεία στην τοιχοδομία που με έκαναν να πιστεύω ότι είναι ψηλά στο 320 και όχι προς το 300 π.Χ. Ήταν μια προσέγγιση αρχαιολογική και καθώς εγώ διδάσκω Αρχαία Ιστορία, τους έβαλα όλους κάτω τους διαδόχους του Αλεξάνδρου, έναν προς έναν και μελέτησα πού ετάφη ο καθένας, τι λένε οι αρχαίοι συγγραφείς για τους διαδόχους του Αλεξάνδρου κι ούτω καθεξής. Παρατήρησα τις γραπτές πηγές και εξεπλάγην ότι ενώ πιστεύαμε πως ετάφη ο Ηφαιστίωνας στη Βαβυλώνα, ουδείς αρχαίος συγγραφέας, ούτε ο Διόδωρος, ούτε ο Αρριανός, ούτε ο Πλούταρχος, ούτε ο Ιουστίνος έλεγε ότι ο τάφος του Ηφαιστίωνος ήταν στη Βαβυλώνα (σ.σ.: ο Ηφαιστίωνας πέθανε το Νοέμβριο του 324 π.Χ. στα Εκβάτανα της Μηδίας και, αν και στα αρχαία γραπτά υπάρχουν λεπτομέρειες της κηδείας του, εντούτοις δεν καταγράφεται κάπου η τοποθεσίας της ταφής). Αυτό που έλεγαν μονάχα είναι ότι το μνημείο που ανεγέρθη από τον Δεινοκράτη για την καύση του νεκρού Ηφαιστίωνας ήταν όντως στη Βαβυλώνα, αλλά υπάρχει πρόβλημα γιατί δεν ξέρουμε αν ολοκληρώθηκε αυτό το μνημείο εν πάση περιπτώσει. Υπήρξε ένα ίχνος το οποίο έχει δώσει ο Μιχάλης Λεφαντζής (σ.σ.: πρόκειται για τον αρχιτέκτονα του υπουργείου Πολιτισμού που συμμετείχε στην ανασκαφή συνέβαλε στην αποκρυπτογράφηση του μνημείου), όταν είχε μνημονεύσει και είχε πει ότι είναι έργο του Δεινοκράτη. Αυτό το έλεγξα, γιατί όταν λες ότι είναι έργο του Δεινοκράτη, τα πράγματα πηγαίνουν σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Εν πάση περιπτώσει, δεν υπάρχει τάφος του Ηφαιστίωνα στη Βαβυλώνα. Άρα κάτι συνέβη».

20-2.JPGΟ Αθηναίος Ηφαιστίωνας

Η λεπτομέρεια που έκανε τον καθηγητή Μαυρογιάννη να υποψιαστεί ότι πρόκειται για τον Ηφαιστίωνα, ήταν ένα χωρίο του Αρριανού, στο οποίο αναφέρει ότι ο καθένας τα έγραψε για τον Ηφαιστίωνα ανάλογα με το αν διέκειτο θετικά ή όχι για αυτόν. «Τον φθονούσαν τον Ηφαιστίωνα. Υπήρξε πολύ μεγάλος προβληματισμός στον θάνατό του. Λένε οι πηγές ότι υπήρξε μια ολόκληρη συζήτηση διότι ο Αλέξανδρος αφενός ήθελε να τον αποθεώσει, από την άλλη ήθελε να υπάρξει αφηρωισμός. Τελικά επικράτησε ο αφηρωισμός και από ένα ανάγλυφο που υπάρχει σήμερα στο Μουσείο της Θεσσαλονίκης γνωρίζουμε ότι υπήρχε ηρώο για τον Ηφαιστίωνα στη Μακεδονία. Αυτό με έκανε να πιστέψω ότι ήταν ο ίδιος ο τάφος».
Γιατί τελικά επελέγη η Αμφίπολη; «Γιατί ο πατέρας του Ηφαιστίωνα είχε τα δικαιώματα του Αθηναίου πολίτη από το 334. Εδώ λοιπόν ο Αλέξανδρος έκανε έναν ιστορικό συμβιβασμό με τους Αθηναίους: πήρε την απόφαση να τον ενταφιάσει στην «αθηναϊκή» Αμφίπολη ακριβώς γιατί τα δικαίωματα δόθηκαν και στα παιδιά, δηλαδή ο Ηφαιστίωνας ήταν κι αυτός Αθηναίος πολίτης».
Ο κ. Μαυρογιάννης εκφράζει εξάλλου τη βεβαιότητα δεν επρόκειτο απλώς για ένα μνημείο, αλλά ότι ο Ηφαιστίωνας είχε πράγματι ταφεί στο σημείο, ωστόσο, οι διαδοχικές συλήσεις του τάφου έχουν περιορίσει σημαντικά τα σχετικά ευρήματα.

Μοναδικό μνημείο

Σύμφωνα με τον ίδιο, το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης είναι μοναδικής ομορφιάς και ιστορικής σημασίας και ανατρέπει τα μέχρι στιγμής δεδομένα για το μαυσωλείο του Μεγάλου Αλεξάνδρου: «Το καλοκαίρι επισκέφθηκα το μνημείο και είναι κάτι το εκπληκτικό. Εγώ νόμιζα ότι ο κιβωτιόσχημος τάφος ήταν μια μικρή θήκη. Εδώ πρόκειται για έναν εκπληκτικό τάφο 3,60 μέτρα μήκος με τέσσερις καθετήρες 500 κιλά ο καθένας – σώζεται μόνο ο ένας. Όλο λαξευμένο στο μάρμαρο. Εδώ έχουμε τον αρχηγό του μακεδονικού στρατού, ήταν κυρίαρχος, ο διάδοχος του Αλεξάνδρου. Ο Αλέξανδρος τον ήθελε θεό δίπλα στον ίδιο, ζήτησε από τους Έλληνες να τον λατρεύουν ως θεό. Το μαυσωλείο του Αυγούστου στη Ρώμη είναι 87 μέτρα διάμετρος. Υποθέταμε εδώ και χρόνια ότι έχει ως πρότυπο το μαυσωλείο του Αλεξάνδρου στην Αλεξάνδρεια. Αυτό το μνημείο εδώ είναι 158,40 διάμετρος. Κατά πάσα πιθανότητα είναι αυτό το μνημείο πρότυπο για το μαυσωλείο του Αλεξάνδρου στην Αλεξάνδρεια. Μην περιμένουν τέτοιο μνημείο αλλού, τέτοιον τύμβο με τέτοιον τάφο», καταλήγει.

«Παρέλαβον Ηφαιστίωνος Ηρώον»…

Όπως εξήγησαν στην παρουσίασή τους στο ΑΠΘ οι ανασκαφείς της Αμφίπολης, το κλειδί για την αποκωδικοποίηση του μνημείου ήταν οι τρεις οικοδομικές επιγραφές που εντοπίστηκαν πρόσφατα στην περιοχή όπου βρίσκεται ο Λέων, λίγα χιλιόμετρα νότια της Αμφίπολης. Οι ευμεγεθείς επιγραφές (περίπου 25 εκατοστά σε ύψος) με την «υπογραφή» ΑΝΤ («υπογραφή» που συναντάται σε όλους τους Αντιγονίδες και εδώ αποδίδεται στον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο 323-318 π.Χ) φέρουν χαραγμένη τη λέξη «ΠΑΡΕΛΑΒΟΝ» και στο τέλος το σύμπλεγμα γραμμάτων που σχηματίζει τo όνομα «Ηφαιστίωνος» (Δηλαδή, εγώ ο Αντίγονος, παρέλαβα οικοδομικό υλικό για την ανέγερση μνημείου προς τιμήν τού Ηφαιστίωνος).
Σε δηλώσεις του στο «Έθνος» ο αρχιτέκτονας της ανασκαφής Μιχάλης Λεφαντζής ανέφερε ότι στις επιγραφές διακρίνεται η λέξη «…ΑΡΕΛΑΒΟΝ» -λείπει το «Π»- και στην απόληξη του «Ν» υπάρχει το μονόγραμμα του Ηφαιστίωνα. «Είναι λάθος αυτό που γράφτηκε ότι η επιγραφή λέει «ΠΑΡΕΛΑΒΑΝ ΗΡΩΟΝ ΗΦΑΙΣΤΙΩΝΟΣ». Η λέξη «ΗΡΩΟΝ» δεν υπάρχει. Ο Μ. Λεφαντζής εξήγησε ότι «διακρίνονται πολύ καθαρά το Η, το Φ, το Ω, το ΑΙ. Επειδή το Η είναι μεγάλο σε μέγεθος εκτιμούμε ότι αναφέρεται σε ηρώο». Κατά την ομιλία της η Κ. Περιστέρη ανέφερε ότι «επρόκειτο για ένα συμβόλαιο παραλαβής» και η επιγραφή ερμηνεύεται ως «παρέλαβον ηρώον του Ηφαιστίωνος». Ο κ. Λεφαντζής παρέπεμψε στους «Παράλληλους Βίους» του Πλούταρχου, όπου αναφέρεται πως «όταν ο Αλέξανδρος έχασε τον Ηφαιστίωνα, ζήτησε από τον Δεινοκράτη (Στησικράτη) να στήσει λαμπρά ηρώα σε όλη την επικράτεια». «Μπορεί να ήταν 5-6 ή και περισσότερα. Δεν ξέρουμε πόσα, αλλά σίγουρα ήταν δύο στην Αλεξάνδρεια, και ένα στα Εκβάτανα, όπου πέθανε ο Ηφαιστίωνας. Για την Αμφίπολη δεν έχουμε κάποια αναφορά στη γραμματεία», μας είπε ο Μ. Λεφαντζής. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα περίπου 500 «ορφανά» αρχιτεκτονικά μέλη μεταφέρθηκαν και βρίσκονται γύρω από τον λέοντα της Αμφίπολης από το 1937 όταν και αναστηλώθηκε το μνημείο.
Δεύτερο στοιχείο-κλειδί ήταν το μονόγραμμα του Ηφαιστίωνα, που επίσης βρέθηκε στο εσωτερικό, σε ρόδακες από το επιστύλιο του δεύτερου χώρου. Σύμφωνα με τον κ. Λεφαντζή, βρέθηκε σε τουλάχιστον δύο ρόδακες, οι οποίοι είναι ζωγραφισμένοι με την εγκαυστική μέθοδο και χαραγμένοι. Το μονόγραμμα είναι χαραγμένο στο λευκό τμήμα στο κέντρο του ρόδακα. Οι ρόδακες αυτοί βρέθηκαν πριν από ενάμιση μήνα και είναι οι πρώτοι ρόδακες από τη νότια πλευρά του επιστύλιου, ενώ είναι άγνωστο εάν υπάρχουν και άλλοι, καθώς βρίσκονται σε κακή κατάσταση. Το τρίτο στοιχείο-κλειδί ήταν η χάραξη του ΑΝΤ, πάνω σε περισσότερα από τρία σημεία στον περίβολο, που βρέθηκε τα προηγούμενα χρόνια και σύμφωνα με τους ανασκαφείς παραπέμπουν στη δυναστεία των Αντιγονιδών. Η κ. Περιστέρη ανέφερε ότι πρόκειται για ένα τυπικό μονόγραμμα που υπάρχει σε όλη την περίοδο των Αντιγονιδών και αποδεικνύει τη χρονολόγηση του μνημείου στο τελευταίο τέταρτο του 4ου π.Χ. αιώνα. Ο Μιχάλης Λεφαντζής δήλωσε κατηγορηματικά ότι το μνημείο παρέλαβε ο στρατηγός του Μ. Αλεξάνδρου, Αντίγονος ο μονόφθαλμος (382-301 π.Χ.) καθώς, εκτός από το ότι συμπίπτει χρονικά με την ανέγερση του μνημείου, ο Αντίγονος ο μονόφθαλμος και ο Δεινοκράτης είχαν έναν κοινό σκοπό, να συνεχίσουν το όραμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο πρώτος στην πολιτική και ο δεύτερος στην αρχιτεκτονική.
Κάτι ακόμη αξιοσημείωτο είναι το μήνυμα του δυαδισμού που εκπέμπει το μνημείο: δύο Σφίγγες, δύο Καρυάτιδες, δύο άλογα, που σύμφωνα με κάποιους παραπέμπουν στη σχέση Αλέξανδρου και Ηφαιστίωνα. Ωστόσο, ο κ. Λεφαντζής δεν υιοθετεί αυτή την άποψη.

 

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 4/10/2015

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s