Από τον Ανθία στον Πιτσιλλίδη

Έχει αφορίσει άλλους τρεις η Εκκλησία της Κύπρου

anthias_patapios.jpg
Αριστερά, ο Τεύκρος Ανθίας και δεξιά ο Πατάπιος Φωτεινός Χριστοδούλου. 

 

Ο Τεύκρος Ανθίας θεωρήθηκε βλάσφημος για τη «Δευτέρα Παρουσία» του και μαζί του αφορίστηκαν οι Π. Παπαλοΐζου και Π. Χριστοδούλου που τον στήριξαν

ΓΡΑΦΕΙ: ΧΡΥΣΤΑ ΝΤΖΑΝΗ*

Οχτώ δεκαετίες πίσω, στον καιρό της αποικιοκρατίας, πρέπει να γυρίσει ο ιστορικός για να εντοπίσει την προηγούμενη φορά που η Εκκλησία της Κύπρου καταδίκασε πιστό σε αφορισμό, για τις δηλώσεις του απέναντι στα θεία.
Τότε, το 1931, η Εκκλησία αφόρισε τον ποιητή Τεύκρο Ανθία, με αφορμή το έργο του «Δευτέρα Παρουσία», στο οποίο σαρκάζοντας τη θεία πρόνοια, σκοτώνει τον Θεό στις συνειδήσεις των ανθρώπων. Μαζί του αφορίστηκαν οι δάσκαλοι Πατάπιος Χριστοδούλου, ο οποίος εξέδωσε και προλόγισε το επίμαχο βιβλίο, και Προκόπης Παπαλοΐζου, ο οποίος με αρθρογραφία του -υπό το ψευδώνυμο Πέτρος Άθωνας- υπερασπίστηκε το έργο του Ανθία, ασκώντας παράλληλα έντονη κριτική στους ιεράρχες. Η απόφαση θεωρήθηκε τόσο ντροπιαστική για τα χρονικά της Εκκλησίας της Κύπρου, που τα πρακτικά της επίμαχης συνόδου έχουν περίπου εξαφανιστεί: δεν υπάρχουν στα αρχεία της Αρχιεπισκοπής, παραπέμποντας στο μυστήριο του αφορισμού ή μη του Νίκου Καζαντζάκη.

Ο Θεός σε δίκη

Ο Τεύκρος Ανθίας (φιλολογικό ψευδώνυμο του Ανδρέα Παύλου Χατζημηνά από την Κοντέα), αργότερα αναγνωρισθείς ως ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της κυπριακής λογοτεχνίας, εξέδωσε το 1931 την ποιητική συλλογή «Δευτέρα παρουσία», προκαλώντας μεγάλο θόρυβο. Στο έργο, ο φτωχός λαός εμφανίζεται να επαναστατεί, να δικάζει και να καταδικάζει τον Θεό («Σαβαώθ»).
Έγραφε μεταξύ άλλων σε αυτό ο Ανθίας: «Εμείς, που από τις σάρκες μας τη σάρκα σου έχεις πάρει / Κι απ’ τη δική μας την πλευρά τα κόκκαλα σου τα γερά / Το βράδυ αυτό σε ορίζουμε, όπως ορίζουμε τη γης. / Ήρθ’ η στιγμή απ’ τον άνθρωπο να δικαστείς» και «Κι αν τώρα αυτός ο συρφετός σα ζωντανό σε κρίνει / μην πεις πως τάχα μια στιγμή την ύπαρξή σου διανοείται / Πίσ’ απ’ την τραγελαφική, φανταστική μορφή σου, ξαίρει πως: κάπιος έμπορας σατανικά κινείται, κρατάει την πλάστιγγα στο χέρι / κι όλο πουλάει τον ιδρώτα του. / Γι’ αυτό μιλώντας προς εσέ, μιλάει στον έμπορά του, καταδικάζοντας εσέ, καταδικάζει εκείνον».
Ηθικός αυτουργός του επίμαχου βιβλίου ήταν ο δάσκαλος Πατάπιος Χριστοδούλου από το Ριζοκάρπασο – ένα από τα πρώτα μέλη του Κομουνιστικού Κόμματος Κύπρου και υπεύθυνος των κομουνιστών δασκάλων- ο οποίος το προλόγισε και το εξέδωσε. Ο τρίτος αφορισθείς ήταν ο Προκόπης Παπαλοΐζου από το Αργάκι της Μόρφου, πατέρας του πρωτεργάτη της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στην Κύπρο Πίτερ Λοΐζου και το 12ο μόλις μέλος του νεοσύστατου Κομμουνιστικού Κόμματος. Ο Παπαλοΐζου, ως «Πέτρος Άθωνας» υπέγραψε τον Φεβρουάριο του 1931 στην εφημερίδα «Λαϊκή δύναμις» μία ανοιχτή επιστολή προς τον Αρχιεπίσκοπο και τους μητροπολίτες, ψέγοντάς τους για την κριτική που ασκούσαν στη «Δευτέρα Παρουσία» του Ανθία. Έγραφε μεταξύ άλλων στην επιστολή του ο Παπαλοΐζου – γιος ιερέα ο ίδιος: «Παντού η Τέχνη είν’ ελεύθερη. (…) Ας πούμε πως έχετε την δύναμη… να καταστρέφετε τον Ανθία και το έργο του, που είχε την τραγική τύχη να εκφράσει ελεύθερα μιαν γνώμη, που πήρε τον χαραχτήρα κοινού μυστικού – νομίζετε πως έχετε κάθε λόγο να το κάμετε; Για να το κάμετε, πάει να πει πως φοβάστε μήπως σαλευτούν οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του κόσμου από το διάβασμα του βιβλίου. Μα για να σαλευτούν σημαίνει, πως δεν είναι στέρεα θεμελιωμένες είτε γιατί ο κόσμος που πιστεύει σαυτήν την θρησκεία δεν μπήκε στο νόημά της, είτε γιατί η ιδεολογία της έπαψε πια να εξυπηρετεί την κοινωνία. Αν είν’ έτσι, γιατί δεν φροντίζετε να τες στηρίξετε ευχαριστώντας τον Ανθία που σας το υποδεικνύει; (…) Το θρησκευτικό μας σύστημα μούχλιασε ύστερας από τόσους αιώνες ακινησίας κι αναερισμού, δεν εξυπηρετεί καθόλου την ομαδική ψυχική της ανάταση στο ανώτερο νόημα της ζωής. Έμεινε χαρακωμένο στον παθολογικό φανατισμό σας και πέθανε, γιατί καθετί που δεν εξελίσσεται πεθαίνει, πολιτικό, κοινωνικό, θρησκευτικό σύστημα κι αν είναι. Η κοινωνία δεν διαπνέεται πια από την ανθρώπινη πνοή του Χριστού -της φωτεινότερης αυτής προσωπικότητας μέσα στους ιδρυτές θρησκειών- σε αιώνες που οι ζητιάνοι κι οι αλήτες θεωρούνται ασήμια στην αισθητική του δρόμου».

«Ποταπέ Πατάπιε…»

Θα πρέπει να σημειωθεί πως το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο έλαβε χώρα ο αφορισμός των τριών λόγιων δεν ήταν μάλλον άσχετο της καταδίκης τους: Μετά από τη Μικρασιατική Καταστροφή και αλλεπάλληλες οικονομικές κρίσεις, ο πληθυσμός της Κύπρου, ως επί το πλείστον αγρότες, μαστιζόταν από τη φτώχεια. Βλέποντας τα προϊόντα τους να μένουν απούλητα, οι αγρότες ξεπουλούσαν τα χωράφια τους στους τοκογλύφους, ενώ στις πόλεις οι μισθοί των εργατών ήταν εξευτελιστικοί και οι νέες γυναίκες γίνονταν «δούλες» στα αστικά σπίτια. Σ’ αυτές τις συνθήκες ιδρύθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου, αποκτώντας εξαρχής σημαντική επιρροή, γεγονός που το τοποθέτησε στο στόχαστρο των βρετανικών Αρχών. Σύμφωνα με ορισμένους, η απόφαση του αφορισμού των τριών λόγιων ήταν υποκινούμενη από τη βρετανική διοίκηση, καθώς και οι τρεις τους ανήκαν στο Κόμμα.
Η ιερά εξέταση έγινε τον Μάιο του 1931 και λίγους μήνες μετά, τον Οκτώβριο, έλαβε χώρα η εξέγερση των Οκτωβριανών εναντίον των Άγγλων, στη διάρκεια των οποίων μάλιστα ο Ανθίας συνελήφθη, καταδικάστηκε και φυλακίστηκε, περνώντας μεγάλα διαστήματα πότε στη φυλακή και πότε απομονωμένος στην Ανδρολύκου. Και οι μαρτυρίες από την εκδίκαση της υπόθεσης βαραίνουν κι άλλο το ηθικό φορτίο για τη στάση της Εκκλησίας: «Ποταπέ Πατάπιε τι έχεις να πεις;», ανέφερε κάποιος από τους ιεράρχες της Ιεράς Συνόδου στον Πατάπιο Χριστοδούλου, ο οποίος παρά τη χλεύη, υπερασπίστηκε το δικαίωμα του συγγραφέα να γράφει ελεύθερα.

anthias_deytera_parousia.jpg

Γονατιστοί για συγχώρεση

Ο δε Προκόπης Παπαλοΐζου είχε να αντιμετωπίσει και τις τύψεις της μητέρας του, παπαδιάς. Γράφει για αυτόν ο γιος του, Πίτερ Λοΐζος, στο βιβλίο του «Χρονικό της κυπριακής προσφυγιάς»: «Όταν δημοσίευσε στην εφημερίδα μερικά άρθρα, σ’ ένα από τα οποία διατεινόταν πως αν η εκκλησία έπαιρνε στα σοβαρά τη διδαχή του Ιησού θα είχε κιόλας τα περισσότερα κτήματά της στους φτωχούς, τον κάλεσαν, μαζί με άλλους τρεις δασκάλους, σε «ακρόαση» στην αρχιεπισκοπή, στο εκκλησιαστικό δικαστήριο. Πράγματι παρουσιάστηκε (αφού πρώτα διέσχισε ένα πλήθος που το μισό τον περιέλουζε με προσβολές και με διάφορα χυμώδη αντικείμενα, ενώ ο άλλο μισό τον επευφημούσε) στον επίσκοπο, μπροστά στον οποίο βρήκε γονατιστή τη μάνα του, την παπαδιά του Αργακιού, να ζητά συγχώρεση για τον γιο της, «που δεν ήξερε τι έκανε». Αναγκάστηκαν να υπογράψουν πως ήταν χριστιανοί και να αποκηρύξουν την αθεΐα», αναφέρει ο Πίτερ Λοΐζος, σημειώντας επίσης πως τον αφορισμό τους στηλίτευσε από τις στήλες του New Statesman ο Μπέρτραντ Ράσσελ, κάνοντας λόγο για «μεσαιωνική δίκη σε βρετανική αποικία».
Όπως περιγράφεται και στο πιο πάνω απόσπασμα, μετά τον αφορισμό τους, ο Προκόπης Παπαλοΐζου κι ο Πατάπιος Χριστοδούλου εξαναγκάστηκαν να υπογράψουν δήλωση μετάνοιας. Σύμφωνα με την κόρη του Χριστοδούλου, Νάσα Παταπίου (η οποία έκανε ένα εκτεταμένο αφιέρωμα στην ιστορία για το «Παράθυρο» του «Πολίτη» στις 12/10/2014), η φημολογία πως οι δυο τους «προσήλθαν με δάκρυα στα μάτια μετανιωμένοι» είναι ψέμα – «στην πραγματικότητα τους έσυραν κυριολεκτικά», ενώ τα πρακτικά της συνόδου δεν υπάρχουν. Στη συνέχεια ο Παπαλοΐζου, νιώθοντας πως πρόδωσε τα ιδανικά του και το Κόμμα, μέσα σε μερικές βδομάδες εγκατέλειψε το νησί κι έκανε 40 χρόνια να επιστρέψει. Ο γιος του, Πίτερ, όταν επισκέφθηκε πρώτη φορά την Κύπρο λίγο μετά την Ανεξαρτησία, επισκέφθηκε τον Πατάπιο στο Ριζοκάρπασο μεταφέροντάς του τη συγγνώμη του πατέρα του που τον άφησε μόνο να υποστεί τον διωγμό που ακολούθησε.
Όσο για τον Τεύκρο Ανθία, όντας απών από την εκδίκαση της υπόθεσης, δεν εξαναγκάστηκε σε μετάνοια. Το έκανε αυτόβουλα λίγα χρόνια μετά, όταν η αρραβωνιστικιά του έμεινε έγκυος και η σχέση τους έπρεπε να νομιμοποιηθεί, προκειμένου το παιδί να μην θεωρηθεί νόθο. Τότε, υπέγραψε «Λίβελλο πίστεως» αποκηρύσσοντας το βλάσφημο έργο. «Για να μην αφήσω νόθο ένα παιδί που θα ερχότανε στον κόσμο -τον γιο μου Αντίνοο- υπέκυψα στον εκβιασμό της Ι. Συνόδου Κύπρου, υπογράφοντας εναντίον της Δευτέρας Παρουσίας, του αφορισμένου πνευματικού παιδιού μου…», έγραψε ο ίδιος αργότερα.

«Εδώ ετάφησαν τα βιβλία»

Στο εκτενές αφιέρωμά της στο «Παράθυρο», η Νάσα Παταπίου αναφέρεται σε μια πολύ ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια του αφορισμού των τριών, ενδεικτική του σκοταδιστικού κλίματος της εποχής: «Μετά το Δικαστήριο της Ιεράς Συνόδου την 1η Μαΐου 1931 και τον αφορισμό και αναθεματισμό και του ίδιου του ποιητικού έργου, τα αντίτυπα της Δευτέρας Παρουσίας έπρεπε να καταστραφούν και να εξαφανιστούν ως λίβελοι κατά της θρησκείας (σ.σ.: λίγο αργότερα, μετά και τη σύλληψη του Ανθία στα Οκτωβριανά, τα βιβλία του απαγορεύτηκαν από την αγγλική κυβέρνηση ως παράνομα). Δεν είναι γνωστό πού είχαν καταχωνιαστεί τα βιβλία αυτά μέχρι, τελικά, να ενταφιαστεί ένας αριθμός από αυτά στο Ριζοκάρπασο (…). Είχα ακούσει, όταν ακόμη φοιτούσα στο δημοτικό, για κάποια βιβλία θαμμένα στο δάπεδο ενός σπιτιού χωρίς να γνωρίζω τι βιβλία ήταν, σε ποιον ανήκαν και γιατί έπρεπε να ενταφιαστούν», αναφέρει η ιστορικός-ερευνήτρια.
Πολλές δεκαετίες μετά, η κ. Παταπίου, ερευνώντας την ιστορία, έμαθε από ξάδερφο του πατέρα της ότι ένα μέρος από τα βιβλία αυτά μετέφερε κρυφά ο Πατάπιος στο Ριζοκάρπασο και του τα παρέδωσε για να τα κρύψει σε ανύποπτο μέρος. Αυτός τα έβαλε σε ένα κιβώτιο, έσκαψε μια γωνιά σε ένα δωμάτιο του σπιτιού του και τα ενταφίασε και το 1994 τής παρέδωσε ένα σχεδιάγραμμα με τη σημείωση «Εδώ ετάφησαν τα βιβλία».

 

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 6/10/2016

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s