Μύθοι και αλήθειες για την κατάθλιψη

Η κρίση,  οι συνέπειές της και πότε οδηγεί σε ψυχιατρικές νόσους

28-3

Της Χρύστας Ντζάνη*

Σημαντική αύξηση, που κάποτε φτάνει τα όρια του διπλασιασμού, καταγράφουν την τελευταία δεκαετία οι αυτοκτονίες στην Κύπρο, με έμφαση από το 2008 και μετά, όταν δηλαδή ξεκίνησε η παγκόσμια οικονομική κρίση, η οποία σταδιακά επεκτάθηκε, επηρεάζοντας και τη χώρα μας.
Χωρίς να υπάρχουν έρευνες σχετικά με το θέμα από τους αρμόδιους, με βάση τους δείκτες υγείας που έχει δημοσιεύσει η Στατιστική Υπηρεσία έως και το 2014, φαίνεται ότι από τους μονοψήφιους αριθμούς που καταγράφονταν πριν από 20 χρόνια περίπου (7, 1, 2, 7 και 9 αντίστοιχα από το 1997 έως το 2001) οι θάνατοι που αποδίδονται σε αυτοχειρία βρίσκονται σταθερά σε διψήφιο αριθμό από το 2002 (15) μέχρι και το 2014, με εξαίρεση το 2004, όταν καταγράφηκαν μόνο πέντε. Την επόμενη χρονιά αυξήθηκαν στους 22 και τρία μόλις χρόνια μετά, το 2008, εκτοξεύτηκαν στους 42, εκεί όπου κινούνται και τα τελευταία χρόνια (45 το 2013 και 44 το 2014).

Χωρίς πολιτική

Αξίζει να σημειωθεί ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα τα περιστατικά αφορούν άντρες, σε αναλογία 4:1 με γυναίκες (310 και 85 αντίστοιχα από το 1997 ως το 2014). Αξιοσημείωτο είναι εξάλλου και το γεγονός ότι στον Παγκόσμιο Άτλαντα Ψυχικής Υγείας που δημοσίευσε το 2015 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας η Κύπρος εμφανίζεται χωρίς στρατηγική πρόληψης των αυτοκτονιών, αλλά και γενικότερα με ελλιπή πολιτική και καταγραφή περιστατικών για θέματα ψυχικής υγείας, εξαιτίας και της διττής φύσης του συστήματος υγείας (δημόσιος και ιδιωτικός τομέας).

Είναι η κρίση;

Αν και η αύξηση των αυτοκτονιών σε περιόδους οικονομικής ύφεσης τείνει να αποδίδεται στην κρίση και τα απότοκά της (στην Ελλάδα π.χ. επιδημιολογική μελέτη το 2015 κατέγραψε 35% αύξηση των αυτοκτονιών στα μνημονιακά χρόνια 2011-2013), εντούτοις οι ψυχίατροι επισημαίνουν ότι κάθε περίπτωση είναι ξεχωριστή και όχι πάντα ερμηνεύσιμη, με απαραίτητη σχεδόν πάντα προϋπόθεση την ύπαρξη κάποιας ψυχιατρικής νόσου.

«To ‘γιατί’ με το οποίο μένουν αντιμέτωποι όσοι έχουν χάσει κάποιο δικό τους πρόσωπο λόγω αυτοκτονίας είναι από τα πιο βασανιστικά ερωτήματα με τα οποία κάποιος μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος», εξηγεί στον «Π» ο ειδικός ψυχίατρος στην Κύπρο και τη Σουηδία Ιωάννης Παντζιαράς. «Αν και δεν μπορούμε ακόμη να κατανοήσουμε πλήρως τι ακριβώς ωθεί κάποιους άνθρωπους να αυτοκτονήσουν, γνωρίζουμε ότι οι εννέα στις δέκα αυτοκτονίες είναι το μοιραίο αποτέλεσμα κάποιας ψυχιατρικής νόσου. Η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή και η σχιζοφρένεια είναι οι διαταραχές που είναι συνδεδεμένες με τον πιο υψηλό κίνδυνο για αυτή την τραγική κατάληξη. Ειδικά όταν αυτές περιπλέκονται με ανεξέλεγκτη παρορμητικότητα, αποτέλεσμα, συνήθως, κατάχρησης αλκοόλ ή άλλων εθιστικών ουσιών», αναφέρει.

Εκεί μπαίνει η κρίση, οι συνέπειες της οποίας κάποτε οδηγούν σε ψυχιατρικές νόσους. «Οι διάφοροι δείκτες της μακροοικονομίας και κυρίως η ανεργία σχετίζονται άμεσα με τα ποσοστά αυτοκτονιών, τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Δυστυχώς, η χώρα μας κατέχει την τρίτη θέση σε ποσοστά ανεργίας στην Ευρώπη. Ένας στους τρεις νέους είναι άνεργος, ενώ η πλειονότητα αυτών είναι μακροχρόνια άνεργοι, δηλαδή εκτός εργασίας για περισσότερο από έξι μήνες. Γνωρίζουμε πλέον ότι το 35% των ανέργων πάσχουν από κατάθλιψη, ενώ πολλοί άλλοι εκδηλώνουν αγχώδεις διαταραχές και καταχρήσεις ουσιών. Ένα άλλο ποσοστό συνανθρώπων μας είναι χαμηλόμισθοι, ενώ άλλοι υποχρεωτικά απασχολούνται σε εργασίες που δεν τους προσφέρουν την απαραίτητη ηθική ικανοποίηση. Η φτώχεια, η ανεργία και η υποαπασχόληση προκαλούν συναισθήματα αναξιότητας, απελπισίας, αυτομομφής και ενοχής. Καλλιεργούν τη ματαιότητα και δημιουργούν τις συνθήκες στις οποίες κάποιος μπορεί να αρχίσει να φλερτάρει με τέτοιες σκοτεινές σκέψεις, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι τα προβλήματα αυτά είναι παροδικά ενώ η αυτοκτονία μόνιμη».

Εξάλλου, έρευνες έχουν δείξει ότι κάποτε υπάρχει και γενετική προδιάθεση, καθώς οι γονείς, τα αδέρφια και τα παιδιά του αυτόχειρα παρουσιάζουν πενταπλάσιο κίνδυνο να αποπειραθούν να αυτοκτονήσουν ή και να το επιτύχουν, συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό. «Κληρονομικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την εμφάνιση ψυχικών νόσων αλλά και σχετιζόμενων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, όπως τον ανεξέλεγκτο αυθορμητισμό, τη ροπή προς τη χρήση βίας και τη δυσκολία ρύθμισης του συναισθήματος. Είναι ωστόσο σημαντικό να τονιστεί ότι η γενετική προδιάθεση δεν ταυτίζεται με τη «μοίρα». Οι πιθανότητες να μην συμβεί κάτι τέτοιο σε ένα συγγενικό πρόσωπο είναι κατ’ ακρίβεια πολύ μεγαλύτερες από το αντίθετο», αναφέρει ο κ. Παντζιαράς.

28-1
Ο δρ. Ιωάννης Παντζιαράς. 

Άντρες – γυναίκες

Αν και το μοτίβο του άντρα-προστάτη, που σε περίοδο κρίσης θίγεται περισσότερο από τη γυναίκα-φροντίστρια, χρησιμοποιείται συχνά για να αποδοθεί η μεγάλη δυσαναλογία στον αριθμό ανδρών και γυναικών αυτοχείρων, εντούτοις ο δρ Παντζιαράς επισημαίνει ότι το γιατί δεν είναι πολύ εύκολο να κατανοηθεί. «Ακόμη πιο δυσνόητο το κάνει το γεγονός ότι οι γυναίκες γενικά όχι μόνο παρουσιάζουν μεγαλύτερα ποσοστά ψυχιατρικών νόσων, όπως η κατάθλιψη με ιδέες αυτοκτονίας, αλλά και διενεργούν συχνότερα απόπειρες αυτοκτονίας. Το κλειδί στο φαινομενικά παράδοξο αυτό φαινόμενο, το ότι δηλαδή οι άντρες είναι αυτοί που αυτοκτονούν πιο συχνά ενώ οι γυναίκες κάνουν περισσότερες απόπειρες αυτοκτονίας, είναι οι μέθοδοι που τα δύο φύλα χρησιμοποιούν. Οι άνδρες χρησιμοποιούν σε μεγαλύτερο βαθμό πιο βίαιες μεθόδους που κατά συνέπεια είναι πιο αποτελεσματικές, όπως για παράδειγμα τον απαγχονισμό και τη χρήση όπλων, σε αντίθεση με τις γυναίκες, που συχνότερα καταφεύγουν στη δηλητηρίαση με υπερβολικές δόσεις φαρμάκων. Το γιατί οι άνδρες χρησιμοποιούν αυτές τις μεθόδους δεν έχει ακόμη απαντηθεί. Μια θεωρία είναι ότι όντως οι άνδρες είναι πιο αποφασισμένοι να επιτύχουν τον στόχο τους σε σχέση με τις γυναίκες όταν το αποφασίσουν. Άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι οι γυναίκες, ακολουθώντας ακόμη και την ύστατη στιγμή τον κοινωνικό τους ρόλο, που τους επιτάσσει να είναι εξωτερικά προσεγμένες, δεν επιλέγουν μεθόδους που θα παραμόρφωναν την εξωτερική τους εμφάνιση, και κυρίως το πρόσωπο», σημειώνει.

 

Δεν είσαι μόνος!

Σύμφωνα με τον πολυγραφότατο Αμερικανοεβραίο ψυχαναλυτή και συγγραφέα Irvin Yalom, «ο θάνατος είναι ο αφανισμός της συνειδητότητας». Είναι λοιπόν η αυτοκτονία η απέλπιδα προσπάθεια αποφυγής αρνητικών σκέψεων; «Είναι η απέλπιδα προσπάθεια αποφυγής του πόνου», εξηγεί ο δρ. Παντζιαράς. «Στις πλείστες περιπτώσεις, του ανυπόφορου και μακροχρόνιου ψυχικού πόνου που απορρέει από ψυχική νόσο. Βλέπετε, η «συνειδητότητα» που τόσο γλαφυρά περιγράφει μεταξύ άλλων ο Yalom και οι υπόλοιποι υπαρξιακοί ψυχοθεραπευτές συνοδεύεται από τη σκοτεινή της πλευρά: τη συνειδητοποίηση της παροδικότητάς μας, δηλαδή του διαλείμματος της ύπαρξης ανάμεσα στην άπειρη ανυπαρξία πριν από τη γέννηση και μετά τον θάνατο. Για τους περισσότερους η συνειδητοποίηση αυτή είναι τρομακτική, αλλά μέσα από τα γκρίζα γυαλιά της κατάθλιψης το ενδεχόμενο της εκούσιας και πρόωρης διακοπής της ύπαρξης μπορεί να φαντάζει μέχρι και λυτρωτικό ή ελπιδοφόρο. Στην πραγματικότητα όμως δεν είναι κάτι άλλο από την τραγική έκβαση μιας ασθένειας που σε μεγαλύτερο βαθμό βασανίζει όσους μένουν πίσω να παλεύουν με τύψεις, ενοχές, θυμό και αναπάντητα ερωτήματα για το υπόλοιπο της ζωής τους».

Στο μυαλό του αυτόχειρα, σημειώνει ο δρ Παντζιαράς, είναι η συνήθως λανθασμένη αντίληψη ότι είναι εντελώς μόνος και ότι κανένας δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για αυτόν. «Ένα απελπιστικό συναίσθημα απέραντης μοναξιάς σε βαθύτατο επίπεδο, θα τολμούσα να πω υπαρξιακό. Αυτή η αντίληψη συνήθως συνυπάρχει με το συναίσθημα ότι αποτελεί βάρος για τους άλλους και ότι θα ήταν το καλύτερο για όλους αν εξαφανιζόταν. Αντιλήψεις που πηγάζουν από το βασανιστικό αίσθημα απελπισίας, ενοχών και έλλειψης νοήματος – χαρακτηριστικότατα συμπτώματα σοβαρών ψυχικών νόσων».

Περαιτέρω, ο δρ Παντζιαράς, όπως και άλλοι ψυχίατροι, επισημαίνουν πως η θεωρία ότι κάποιος που απειλεί συχνά με αυτοκτονία δεν είναι σε θέση να το πράξει είναι όχι απλώς ανακριβής, αλλά και επικίνδυνη. «Αν κάποιο άτομο αναφέρει συχνά ή σποραδικά την πρόθεσή του να βλάψει τον εαυτό του ή να θέσει τέρμα στη ζωή του, αν αναφέρεται συχνά στον θάνατο ή στην αυτοκτονία, γενικότερα, ή αν ψάχνει ενεργά τρόπους να βλάψει τον εαυτό του -για παράδειγμα διαβάζοντας σχετικά άρθρα στο διαδίκτυο-, τότε υπάρχει σοβαρός κίνδυνος ότι το άτομο αυτό όντως θα αποπειραθεί να αυτοκτονήσει. Αυτά είναι τα πιο προφανή σημάδια που πρέπει πάντοτε να οδηγούν στην αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας. Άλλα, λιγότερο προφανή, προειδοποιητικά σημάδια είναι όταν κάποιο άτομο αναφέρει συχνά αισθήματα απελπισίας, αν δείχνει ότι δεν ενδιαφέρεται για τις συνέπειες πολύ επικίνδυνων δραστηριοτήτων, αν κάνει κατάχρηση αλκοόλ ή άλλων ουσιών, αν έχει σοβαρές διαταραχές του ύπνου ή αν κοιμάται συνεχώς, αν δείχνει παντελώς αδιάφορο ακόμη και αν κάτι πολύ θετικό συμβαίνει, ή αν δείχνει ότι έχει χάσει εντελώς το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες ή προηγούμενα ενδιαφέροντά του ή ακόμη και για την προσωπική του υγιεινή και εξωτερική εμφάνιση», σημειώνει ο δρ Παντζιαράς.

29-1

Μύθος ότι ο καλός καιρός το αποτρέπει

Ο κ. Παντζιαράς διαψεύδει και την πεποίθηση ότι σε χώρες με καλό καιρό οι αυτοκτονίες είναι λιγότερες. «Παρά το τι πιστεύει ο περισσότερος κόσμος, δηλαδή ότι οι αυτοκτονίες είναι συχνότερες τον χειμώνα λόγω του κρύου και σκοτεινού καιρού, στην πραγματικότητα έχουμε πολλές επιδημιολογικές μελέτες που αποδεικνύουν ακριβώς το αντίθετο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα στατιστικά δείχνουν, δηλαδή, ότι οι αυτοκτονίες είναι σημαντικά αυξημένες προς το τέλος της άνοιξης και στην αρχή του καλοκαιριού, ενώ είναι σημαντικά μειωμένες τον χειμώνα. Για το πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο έχουμε κάποια στοιχεία. Έχει προταθεί ότι άτομα με σοβαρής μορφή κατάθλιψη αποκτούν, λόγω καιρού την άνοιξη, αυξημένη σωματική ενέργεια, την οποία και διοχετεύουν ως βία απέναντι στον εαυτό τους. Άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι άτομα που νιώθουν απομονωμένα και καταθλιπτικά τον χειμώνα επιδεινώνονται την άνοιξη, όταν οι κοινωνικές συναναστροφές των υπολοίπων αυξάνονται, φέρνοντάς τα σε μια θέση σύγκρισης και σύγκρουσης των δικών τους συναισθημάτων με των υπολοίπων που φαινομενικά και σε συλλογικό επίπεδο αισθάνονται καλύτερα. Η σύγκρουση αυτή οδηγεί σε ακόμα μεγαλύτερη απελπισία και μπορεί να αποτελέσει την σταγόνα που θα ξεχειλήσει το ποτήρι».

Ειδικότερα, είναι εσφαλμένη είναι εντύπωση ότι π.χ. στις Σκανδιναβικές χώρες οι αυτοκτονίες είναι πολύ περισσότερες. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η Σουηδία βρίσκεται στην 58η θέση στον κόσμο όσον αφορά τα ποσοστά αυτοκτονίας, ενώ η Νορβηγία στην 81η. «Η Κύπρος βρίσκεται στην 128η και η Ελλάδα στην 140ή. Στην πρώτη θέση βρίσκεται η Γουιάνα, ένα φτωχό κράτος της Νοτίου Αμερικής, ενώ στη δεύτερη η Νότιος Κορέα. Λάβετε υπόψη βέβαια ότι οι αριθμοί αυτοί στηρίζονται αποκλειστικά στην επίσημη καταγραφή των αυτοκτονιών από τις ίδιες τις χώρες. Στην Κύπρο, όπως και σε άλλες χώρες όπου η Εκκλησία κατέχει κεντρικό ρόλο, πολλές από τις αυτοκτονίες αποκρύπτονται και καταγράφονται ως φυσικοί θάνατοι ή ως ατυχήματα, λόγω του φόβου για στιγματισμό του νεκρού και της οικογένειάς του. Είναι ενδιαφέρον σημειολογικά να αναφέρουμε ότι στις τελευταίες δύο θέσεις στη λίστα του ΠΟΥ βρίσκεται η Συρία και η Σαουδική Αραβία», σημειώνει.

28-2
Summer Holidays, also called as summer vacation or summer break, is a vacation in summertime between school years. Usually summer holidays lasts for 6 up to 14 weeks, is different in each country. Summer holidays when we were younger were just more special.

Τέλος, ο δρ Παντζιαράς επισημαίνει ότι πολλές επιστημονικές εργασίες αποδεικνύουν ότι η προβολή των αυτοκτονιών από τα ΜΜΕ μπορεί να οδηγήσει σε μιμητικές αυτοκτονικές συμπεριφορές, αναλόγως της προβολής του περιστατικού και της αναγνωρισιμότητας του αυτόχειρα. «Ιδιαίτερα οι νέοι, όπως επίσης και άτομα οποιασδήποτε ηλικίας που πάσχουν από σοβαρή κατάθλιψη, είναι ιδιαίτερα ‘δεκτικά’ στο να επηρεαστούν και να οδηγηθούν σε μιμητικές αυτοκτονίες. Είναι, γι’ αυτό, εξαιρετικά σημαντικό να τονιστεί η βαρύτητα της σωστής και υπεύθυνης δημοσιογραφικής κάλυψης τέτοιων ειδήσεων από τα ΜΜΕ. Μια αυτοκτονία, για παράδειγμα κάποιου δημόσιου προσώπου, πρέπει να αποτελεί σε πρώτο βαθμό αφορμή για την ενημέρωση του κοινού για τις τραγικές συνέπειες αυτής της πράξης και κυρίως για τους τρόπους πρόληψης και αντιμετώπισης των ψυχικών διαταραχών», καταλήγει.

Ιωάννης Παντζιαράς, ψυχίατρος

«Αν και δεν μπορούμε ακόμη να κατανοήσουμε πλήρως τι ακριβώς ωθεί κάποιους άνθρωπους να αυτοκτονήσουν, γνωρίζουμε ότι οι εννέα στις δέκα αυτοκτονίες είναι το μοιραίο αποτέλεσμα κάποιας ψυχιατρικής νόσου. Η κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή και η σχιζοφρένεια είναι οι διαταραχές που είναι συνδεδεμένες με τον πιο υψηλό κίνδυνο για αυτή τη τραγική κατάληξη. Ειδικά όταν αυτές περιπλέκονται με ανεξέλεγκτη παρορμητικότητα, αποτέλεσμα συνήθως κατάχρησης αλκοόλ ή άλλων εθιστικών ουσιώ

 

*Δημοσιεύτηκε στον «Πολίτη» στις 12/6/2016

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s